ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਸ਼ਾਹ ਇਨਾਇਤ ਕਾਦਰੀ
ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਇਨਾਇਤ ਕਾਦਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। 'ਬੁੱਲ੍ਹਾ ਕੀ ਜਾਣਾ ਮੈਂ ਕੌਣ', 'ਮੱਕੇ ਗਇਆਂ ਗੱਲ ਮੁੱਕਦੀ ਨਾਹੀ' ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਕਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ (1680-1757) ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ, ਪਾਖੰਡ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ।
ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਇਨਾਇਤ ਕਾਦਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। 'ਬੁੱਲ੍ਹਾ ਕੀ ਜਾਣਾ ਮੈਂ ਕੌਣ', 'ਮੱਕੇ ਗਇਆਂ ਗੱਲ ਮੁੱਕਦੀ ਨਾਹੀ' ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਕਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ
ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ (1897–1971 ਈ.) ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਨੂੰ ਰੁਮਾਂਸਵਾਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਯਥਾਰਥ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ 'ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਪੀ', 'ਚਿੱਟਾ ਲਹੂ', 'ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਸੋਹਿਲੇ', 'ਅੱਗ ਦੀ ਖੇਡ' ਅਤੇ 'ਇੱਕ ਮਿਆਨ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ' (ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 1919 ਦੇ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਸਾਕੇ ਦੇ ਉਹ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਸਨ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਕਵਿਤਾ 'ਖ਼ੂਨੀ ਵਿਸਾਖੀ' ਰਚੀ।
ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ (1916–2003 ਈ.) ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕਕਾਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕ 'ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ' (1944) ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਵਿੱਚ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਂਦੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕ 'ਧੂਣੀ ਦੀ ਅੱਗ', 'ਕਣਕ ਦੀ ਬੱਲੀ' ਅਤੇ 'ਸੁਲਤਾਨ ਰਜ਼ੀਆ' ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੰਚਿਤ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਨਿੰਮ ਦੇ ਪੱਤੇ' ਅਤੇ 'ਸੁਰਮੇ ਵਾਲੀ ਅੱਖ' ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ।
ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ (1921–1987 ਈ.) ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ 'ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ' ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਬੇਲੋੜੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਪੇਂਡੂ ਕਿਸਾਨੀ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਅਤੇ 1947 ਦੀ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ 'ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਬਲਦ' ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਨਵੇਂ ਲੋਕ' ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।