ਭੂਮਿਕਾ
ਚਰਖ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਅਤੇ ਪਾਵਨ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਲੱਕੜ ਦਾ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਯੰਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਘਰ-ਘਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਧੀਆਂ ਦੇ ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਜਿੰਦ-ਜਾਨ ਸੀ। ਚਰਖ਼ੇ ਦੀ ਘੂਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਾਲ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।
ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਅੰਗ
ਚਰਖ਼ਾ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਨਫ਼ਾਸਤ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦਾ ਬਿਹਤਰੀਨ ਨਮੂਨਾ ਹੈ:
- ਮੁੰਨੇ (Pillars): ਲੱਕੜ ਦੇ ਦੋ ਖੜ੍ਹਵੇਂ ਥੰਮ੍ਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚਰਖ਼ੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪਹੀਆ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
- ਪਹੀਆ (Wheel): ਤੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਜਿਸਦੇ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਸੂਤ ਕੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਤੱਕਲਾ (Spindle): ਲੋਹੇ ਦੀ ਪਤਲੀ ਸੂਈ ਵਰਗੀ ਸੀਖ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਰੂੰ ਦੀ ਪੂਣੀ ਤੋਂ ਧਾਗਾ (ਤੰਦ) ਵਲ੍ਹੇਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਮਾਲ੍ਹ (Driving Cord): ਉੱਨ ਜਾਂ ਸੂਤ ਦੀ ਪੱਕੀ ਰੱਸੀ ਜੋ ਪਹੀਏ ਦੇ ਗੇੜੇ ਨੂੰ ਤੱਕਲੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।
- ਗੁੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਬੀੜਾ: ਚਮੜੇ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਉਹ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸੇ ਜੋ ਤੱਕਲੇ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
- ਹੱਥੀ (Handle): ਲੱਕੜ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਜਿਸਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿੰਝਣ ਪਰੰਪਰਾ
ਚਰਖ਼ੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖ ਤ੍ਰਿੰਝਣ ਹੈ:
- ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ, ਨਵ-ਵਿਆਹੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਆਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਰਾਤ ਵੇਲੇ (ਛੋਪ ਪਾ ਕੇ) ਜਾਂ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਚਰਖ਼ੇ ਲੈ ਕੇ ਜੁੜਦੀਆਂ ਸਨ।
- ਤ੍ਰਿੰਝਣ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸੂਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਉੱਥੇ ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ, ਲੋਕਗੀਤ, ਮਾਹੀਏ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ, ਦੁੱਖ-ਵੰਡਾਉਣ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸਾਂਝਾ ਮੰਚ ਸੀ।
ਸੂਫ਼ੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਚਰਖ਼ੇ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਰੂਪ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਚਰਖ਼ੇ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਅਲੰਕਾਰ ਬਣਾਇਆ:
- ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:
"ਚਰਖ਼ਾ ਮੇਰਾ ਰੰਗੜਾ, ਕੱਤਾਂ ਤਾਂ ਤੰਦ ਪਵੇ..."
- ਸਾਈਂ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਚਰਖ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ:
"ਕੱਤ ਕੁੜੇ ਨੀ ਕੁਝ ਕੱਤ ਕੁੜੇ, ਪੈਣੀ ਈ ਓੜਕ ਝੱਤ ਕੁੜੇ..." (ਭਾਵ ਜੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨੇਕ ਅਮਲਾਂ ਦਾ ਸੂਤ ਨਾ ਕੱਤਿਆ ਤਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲੀ ਹੱਥ ਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ)।
- ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੂਤ, ਕੱਤਣ ਅਤੇ ਤਾਣੇ-ਪੇਟੇ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦਾਜ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹ
ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ ਵਿੱਚ ਧੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਦਾਜ ਵਿੱਚ ਰੰਗਲਾ ਚਰਖ਼ਾ (ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਕੋਕੇ, ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਅਤੇ ਰੰਗਦਾਰ ਨਕਸ਼ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ) ਦੇਣਾ ਮਾਪਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ-ਭਰੀ ਰੀਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (2004), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ।
- ਡਾ. ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਤੀਰ (1988), ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸਾ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ।
- ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ (2009), ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ: ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਵਿਹਾਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।