ਭੂਮਿਕਾ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ (15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1563 – 30 ਮਈ 1606) ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ 'ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ' ਅਤੇ 'ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪੁੰਜ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ, ਅਧਿਆਤਮਕ, ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋੜ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਸ੍ਰੀ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਸਵੰਧ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਬਚਪਨ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਵਤਾਰ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1563 (ਵੈਸਾਖ ਵਦੀ 7, ਸੰਮਤ 1620) ਨੂੰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ (ਤਰਨਤਾਰਨ) ਵਿਖੇ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਭਾਨੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨਾਨਾ ਜੀ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਸਨ।
ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਾਲਕ ਅਰਜਨ ਖੇਡਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪਲੰਘ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਹਟਾਉਣ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਰ ਦਿੱਤਾ:
'ਦੋਹਿਤਾ ਬੋਹਿਥਾ ਚੜ੍ਹਸੀ'
(ਭਾਵ ਇਹ ਦੋਹਤਾ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭਵਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਹਾਜ਼ ਬਣੇਗਾ।)
ਸੰਨ 1579 ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਓ (ਫ਼ਿਲੌਰ) ਦੇ ਭਾਈ ਕਿਸ਼ਨ ਚੰਦ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ 1595 ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। 1581 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਈਰਖਾਲੂ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਪੁੰਜ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।
ਨਗਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਜ
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕਈ ਨਵੇਂ ਨਗਰ ਵਸਾਏ:
- ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ: ਸੰਤੋਖਸਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ।
- ਸ੍ਰੀ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ (1590): ਮਾਝੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਕੋੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ 'ਕੋੜ੍ਹ ਆਸ਼ਰਮ' ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।
- ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਜਲੰਧਰ, 1594): ਦੁਆਬੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਅਤੇ 'ਗੰਗਸਰ' ਖੂਹ ਲਗਵਾਇਆ।
- ਛੇਹਰਟਾ ਸਾਹਿਬ: ਛੇ ਹਰਟਾਂ (ਰਹਿਟਾਂ) ਵਾਲਾ ਖੂਹ ਲਗਵਾਇਆ ਤਾਂ ਜੋ ਸੋਕੇ ਵੇਲੇ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਮਿਲ ਸਕੇ।
- ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ: ਡੱਬੀ ਬਜ਼ਾਰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਬਾਉਲੀ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ।
ਦਸਵੰਧ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਮਸੰਦ ਪ੍ਰਥਾ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਹਰੇਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨੇਕ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ (ਦਸਵੰਧ) ਕੱਢਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦਸਵੰਧ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਮਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰਕ (ਮਸੰਦ) ਥਾਪੇ ਗਏ।
ਸ੍ਰੀ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ (1604)
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਸੀ:
- ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਭਗਤਾਂ (ਕਬੀਰ ਜੀ, ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ, ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ, ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਆਦਿ), ਭੱਟਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ।
- ਰਾਮਸਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕੰਢੇ ਬੈਠ ਕੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਕਰਵਾਈ।
- ਬਾਣੀ ਨੂੰ 30 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ।
- ਅਗਸਤ 1604 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ (2218 ਸ਼ਬਦ)। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ 'ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ' (ਗਉੜੀ ਸੁਖਮਨੀ) ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਹੈ।
ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਤਅੱਸੁਬ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ (30 ਮਈ 1606)
ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ 1605 ਵਿੱਚ ਅਕਬਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਹਾਂਗੀਰ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ। ਉਹ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਇਸਲਾਮੀ ਆਗੂ ਸ਼ੇਖ਼ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹਿੰਦੀ (ਮੁਜੱਦਦ ਅਲਫ਼ ਸਾਨੀ) ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ 'ਤੁਜ਼ਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ' ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦ ਲਿਖਿਆ:
'ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਅਰਜਨ ਨਾਮੀ ਹਿੰਦੂ ਨੇ ਪੀਰੀ-ਮੁਰੀਦੀ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਖੋਲ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ... ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਸ ਝੂਠ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਾਂ ਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵਾਂ।'
ਜਦੋਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਬਾਗ਼ੀ ਪੁੱਤਰ ਖ਼ੁਸਰੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ 2 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸਲਾਮ ਵਿਰੁੱਧ ਕਥਿਤ ਸ਼ਬਦ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੇਣ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੰਨਾ-ਬਿੰਦੀ ਵੀ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਅਧਿਕਾਰੀ ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਅਕਹਿ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ:
- ਜੇਠ-ਹਾੜ੍ਹ ਦੀ ਭਖਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਤੱਤੀ ਲੋਹ (ਤਵੇ) 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ।
- ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸੀਸ 'ਤੇ ਤਪਦੀ ਹੋਈ ਲਾਲ ਰੇਤ (ਬਾਲੂ) ਪਾਈ ਗਈ।
- ਉਬਲਦੀ ਹੋਈ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ।
ਜਦੋਂ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਸਰਾਪ ਦੇਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਫ਼ਰਮਾਇਆ:
'ਤੇਰਾ ਕੀਆ ਮੀਠਾ ਲਾਗੈ॥ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਪਦਾਰਥੁ ਨਾਨਕੁ ਮਾਂਗੈ॥'
30 ਮਈ 1606 ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਠੰਢੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਏ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਾਲੇ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸਿੱਖ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਕੌਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।