ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ

ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ (1563-1606) ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹੀਦ, "ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ", ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਤੱਤੀ ਤਵੀ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ-ਚਿੱਤ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ।

ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ (1621-1675) ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰੱਖਿਅਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਜਨੇਊ ਅਤੇ ਤਿਲਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਕੁਰਬਾਨ ਕੀਤਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ (1595–1644) ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ 'ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ' ਸਨ। ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਉਪਰੰਤ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ (ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਸੰਕਲਪ) ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ (ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ) ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ, 1606 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਉਸਾਰਿਆ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਚਾਰ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਜਿੱਤੇ।

ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ (1666-1708) ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਸਰਬੰਸ ਦਾਨੀ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਸਾਜਣਹਾਰ, ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਕਵੀ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1699 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜ ਕੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ (1899-1940) ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਮਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1919 ਦੇ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਸਾਕੇ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ 21 ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਡੀਕ ਮਗਰੋਂ 1940 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਜਾ ਕੇ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ (1469-1539) ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ, ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਏਕ ਓਅੰਕਾਰ, ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ, ਵੰਡ ਛਕੋ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦਾ ਸਰਬਸਾਂਝਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਇਆ।

ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ (1907-1931) ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਚਿੰਤਕ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (HSRA) ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ (1630–1661) ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਨ। ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ 2200 ਘੋੜ-ਸਵਾਰਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਰੱਖਦਿਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਕੋਮਲਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਦਇਆ ਦਾ ਅਦੁੱਤੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਹਸਪਤਾਲ ਤੇ ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਖੋਜ ਬਾਗ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਇਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ (1656–1664) ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ 'ਬਾਲ ਗੁਰੂ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ 5 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਅਤੇ ਹੈਜ਼ੇ ਦੀ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪਾਈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਅਮਰ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ।

ਮਾਈ ਭਾਗੋ (ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ) ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਵੀਰਾਂਗਣਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। 1705 ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ 'ਬੇਦਾਵਾ' (ਸਬੰਧ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ ਪੱਤਰ) ਲਿਖ ਕੇ ਆਏ 40 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੰਗਾਰਿਆ, ਮੁੜ ਜਗਾ ਕੇ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ (ਮੌਜੂਦਾ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ ਉਹ 40 ਸਿੱਖ 'ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ' ਅਖਵਾਏ ਅਤੇ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਨੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।

ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ (1817–1863), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਿੱਖ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸਨ। ਪਹਿਲੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾਬਾਲਗ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ (ਰੀਜੈਂਟ) ਬਣ ਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਵਿਰੁੱਧ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਹਕੂਮਤ ਚਲਾਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਤੋਂ ਡਰਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕੀਤਾ, ਦੇਸ਼-ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਚੁਨਾਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਨੇਪਾਲ ਭੱਜਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਰਹੀ।

ਸ਼ਹੀਦ ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ (1907–1931) ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੋਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (HSRA) ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਗਠਨਕਾਰ ਤੇ ਰਣਨੀਤੀਕਾਰ ਸਨ। ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸਾਂਡਰਸ ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। 23 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੱਸਦੇ-ਹੱਸਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ।

ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ (1865–1928), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ' (Lion of Punjab) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਉੱਘੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਆਗੂ, ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਸੁਧਾਰਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 'ਲਾਲ-ਬਾਲ-ਪਾਲ' ਤਿਕੜੀ ਦੇ ਧੁਰੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ (PNB) ਅਤੇ ਸਰਵੈਂਟਸ ਆਫ਼ ਦ ਪੀਪਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। 30 ਅਕਤੂਬਰ 1928 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿਰੁੱਧ ਰੋਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਦੌਰਾਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਵਿੱਚ ਘਾਤਕ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪਾਈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ (1504–1552) ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਅਤੇ ਸਰਲ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਬਣਾਈ, ਮੱਲ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਣਾਇਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ (1479–1574) ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ 73 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 84 ਪੌੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਬਣਵਾ ਕੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਭੇਦਭਾਵ ਮਿਟਾਇਆ, ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਅਤੇ ਪਰਦਾ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕੀਤਾ, 'ਪਹਿਲੇ ਪੰਗਤ ਪਾਛੈ ਸੰਗਤ' ਦਾ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ, 22 ਮੰਜੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਬਾਣੀ 'ਅਨੰਦੁ ਸਾਹਿਬ' ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।