ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਨਿਰੁਕਤੀ
ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ (ਜਿਸਨੂੰ ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਰੋਮਾਂਟਿਕ, ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦਰਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ (ਰਿਗਵੇਦ) ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਨਾਮ 'ਅਸਿਕਨੀ' (Asikni) ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਗੂੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਨਦੀ'। ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ 'ਚੰਦਰਭਾਗਾ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਨਦੀਆਂ — ਚੰਦਰਾ (Chandra) ਅਤੇ ਭਾਗਾ (Bhaga) — ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ 'ਐਸੀਸੀਨਸ' (Acesines) ਲਿਖਿਆ ਹੈ।
ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ ਲਗਭਗ 960 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਡਿਸਚਾਰਜ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਰਿਆ ਹੈ।
---
ਭੂਗੋਲਿਕ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਹ
1. ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਸ (ਤਾਂਡੀ)
ਚਨਾਬ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਬਾਇਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਲਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਪੀਤੀ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਲਾਚਾ ਲਾ ਦੱਰੇ (4,890 ਮੀਟਰ) ਦੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੰਦਰਾ ਅਤੇ ਭਾਗਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਲਾਹੌਲ ਦੇ ਤਾਂਡੀ (Tandi) ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਮਿਲ ਕੇ 'ਚੰਦਰਭਾਗਾ' ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
2. ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨਾ
ਇਹ ਪਾਂਗੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਿਸ਼ਤਵਾੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਡੋਡਾ, ਰਾਮਬਨ ਅਤੇ ਰਿਆਸੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੇਹੱਦ ਡੂੰਘੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਖੱਡਾਂ (gorges) ਵਿੱਚੋਂ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਜੰਮੂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਖਨੂਰ ਵਿਖੇ ਇਹ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3. ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹ
ਅਖਨੂਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ:
- ਇਹ ਸਿਆਲਕੋਟ, ਗੁਜਰਾਤ, ਮੰਡੀ ਬਹਾਉੱਦੀਨ, ਚਨਿਓਟ ਅਤੇ ਝੰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ।
- ਤ੍ਰਿਮੂੰ (Trimmu) ਵਿਖੇ ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ ਚਨਾਬ ਵਿੱਚ ਆ ਸਮਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਅਹਿਮਦਪੁਰ ਸਿਆਲ ਨੇੜੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਵੀ ਚਨਾਬ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਉੱਚ ਸ਼ਰੀਫ਼ (ਅਲੀਪੁਰ) ਨੇੜੇ ਸਤਲੁਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ 'ਪੰਜਨਦ' ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਖ਼ੀਰ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।
---
ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦਾ ਅਜੂਬਾ: ਚਨਾਬ ਰੇਲਵੇ ਪੁਲ
ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰਿਆਸੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬੱਕਲ ਅਤੇ ਕੌੜੀ ਵਿਚਕਾਰ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਦੇ ਉੱਪਰ ਬਣਿਆ ਚਨਾਬ ਰੇਲ ਬ੍ਰਿਜ (Chenab Rail Bridge) ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰੇਲਵੇ ਪੁਲ ਹੈ:
- ਇਹ ਦਰਿਆ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ 359 ਮੀਟਰ (1,178 ਫੁੱਟ) ਉੱਚਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਐਫਿਲ ਟਾਵਰ (Eiffel Tower) ਨਾਲੋਂ ਵੀ 35 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ ਹੈ।
- ਇਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਉਧਮਪੁਰ-ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ-ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਰੇਲ ਲਿੰਕ (USBRL) ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੈ।
---
ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤ-ਗਾਥਾਵਾਂ ਦੀ ਰੂਹ
ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਚਨਾਬ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਹਿਣ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ 'ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਦਰਿਆ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਚਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰੀਤ-ਕਥਾਵਾਂ ਚਨਾਬ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਨਾਲ ਅਮਰ ਹਨ:
- ਸੋਹਣੀ-ਮਹੀਵਾਲ: ਸੋਹਣੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਗੁਜਰਾਤ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਚਨਾਬ ਕੰਢੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਹੀਵਾਲ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਰ ਮੱਝਾਂ ਚਾਰਦਾ ਸੀ। ਸੋਹਣੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕੱਚੇ ਘੜੇ 'ਤੇ ਚਨਾਬ ਦੀਆਂ ਬੇਕਾਬੂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਠਿੱਲ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਹਿਬੂਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਨਨਾਣ ਵੱਲੋਂ ਕੱਚਾ ਘੜਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸੋਹਣੀ ਚਨਾਬ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਈ:
'ਕੱਚਾ ਘੜਾ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ, ਵੇਖ ਚਨਾਬ ਦੀਆਂ ਛੱਲਾਂ...'
- ਹੀਰ-ਰਾਂਝਾ: ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀਰ ਦਾ ਪਿੰਡ ਝੰਗ ਸਿਆਲ ਚਨਾਬ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਂਝੇ ਨੇ ਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬੰਸਰੀ ਵਜਾਈ ਅਤੇ ਹੀਰ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੱਝਾਂ ਚਾਰੀਆਂ। ਹੀਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਕਬਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਝੰਗ ਵਿਖੇ ਚਨਾਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
- ਮਿਰਜ਼ਾ-ਸਾਹਿਬਾਂ: ਦਾਨਾਬਾਦ ਅਤੇ ਖੀਵਾ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਵੀ ਚਨਾਬ ਦੀਆਂ ਜੂਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।