ਭੂਮਿਕਾ
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਦਰੀ ਬੁਣਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਸੁਹਜ-ਬਿਰਤੀ, ਜਿਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਸੂਝ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਦਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ਰਸ਼ 'ਤੇ ਵਿਛਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਹੜਿਆਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਅਤੇ ਦਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਗਹਿਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਅਤੇ ਦੋਆਬਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਰੀਆਂ ਬੁਣਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਰਹੀ ਹੈ।
ਬੁਣਤੀ ਦਾ ਉਪਕਰਣ: ਅੱਡਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾ
ਦਰੀ ਬੁਣਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਾਧਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਸੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:
- ਅੱਡਾ (Loom): ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਚਾਰ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਬੱਲੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਲੇਟਵਾਂ ਢਾਂਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਕਿੱਲਿਆਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਤਾਣਾ (Warp): ਸੂਤ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਚਿੱਟੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਡੇ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਬਰਾਬਰ ਵਿੱਥ 'ਤੇ ਖਿੱਚ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਪੇਟਾ (Weft): ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਸੂਤੀ ਜਾਂ ਊਨੀ ਧਾਗਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਣੇ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਗੁਜ਼ਾਰ ਕੇ ਨਮੂਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਪੰਜਾ (Iron Beater Comb): ਦਰੀ ਬੁਣਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਸੰਦ ਲੋਹੇ ਦਾ ਭਾਰੀ ਦੰਦਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰ ਔਰਤਾਂ ਹਰ ਲੜੀ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜੇ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਠੋਕਾਈ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਬੁਣਤੀ ਇੰਨੀ ਸੰਘਣੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਵੀ ਨਾ ਲੰਘ ਸਕੇ।
ਲੋਕ ਨਮੂਨੇ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ
ਪੰਜਾਬੀ ਦਰੀਆਂ ਉੱਪਰ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਮੂਨੇ ਕੁਦਰਤ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ:
- ਜਿਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਨਮੂਨੇ: ਚੌਕੜੀਆਂ, ਤਿਕੋਣਾਂ, ਹੀਰੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਲਹਿਰੀਏ।
- ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਅਤੇ ਪੰਛੀ: ਤੋਤੇ, ਮੋਰ, ਚਿੜੀਆਂ ਅਤੇ ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਨਮੂਨੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਤੋਤਾ-ਮੈਨਾ ਦਰੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਕਾਂਗੜੀ ਦਰੀ: ਕੰਘੀ ਦੇ ਦੰਦਿਆਂ ਵਰਗੇ ਬਾਰੀਕ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਨਮੂਨੇ।
- ਅੰਬੀ ਅਤੇ ਫੁੱਲ-ਪੱਤੀਆਂ: ਰਵਾਇਤੀ ਕੈਰੀ (ਅੰਬ ਦੀ ਸ਼ਕਲ) ਅਤੇ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਫੁੱਲ।
ਦਾਜ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤੇ
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਧੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਮਾਂ ਅਤੇ ਧੀਆਂ ਰਲ ਕੇ ਸਾਲਾਂਬੱਧੀ ਦਾਜ ਲਈ ਦਰੀਆਂ ਬੁਣਦੀਆਂ ਸਨ। ਦਾਜ ਵਿੱਚ 11, 21 ਜਾਂ 51 ਦਰੀਆਂ ਦੇਣਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਧੀ ਦੇ ਹੁਨਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਜਦੋਂ ਧੀ ਦੀਆਂ ਬੁਣੀਆਂ ਦਰੀਆਂ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਕੁੜੀ ਦੇ ਕਲਾਤਮਕ ਹੁਨਰ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਮਹੱਤਤਾ
ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਜਣ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਧਾਰਮਿਕ ਦੀਵਾਨਾਂ, ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਸੱਥਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ ਲਈ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਦਰੀਆਂ ਵਿਛਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (2004), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ।
- ਡਾ. ਰਾਜਵੰਤ ਕੌਰ ਪੰਜਾਬੀ (2011), ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਲੋਕ ਧੰਦੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਜਸਲੀਨ ਧਮੀਜਾ (1970), Indian Folk Arts and Crafts, National Book Trust, India.