ਭੂਮਿਕਾ
ਘੱਗਰ ਦਰਿਆ (Ghaggar River) ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਦਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ (Geologists) ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰੀ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ਘੱਗਰ ਦਰਿਆ ਕੋਈ ਆਮ ਮੌਸਮੀ ਨਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਦੀ ਮਹਾਨ ਲੁਪਤ 'ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ' (Ghaggar-Hakra River System) ਦਾ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਮੌਨਸੂਨ ਦੀ ਰੁੱਤੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਰਜਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਦਰਿਆ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ।
ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਮਾਰਗ
- ਸੋਮਾ (ਉਦਗਮ): ਘੱਗਰ ਦਰਿਆ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕਾਲਕਾ ਨੇੜੇ ਡਗਸ਼ਈ (Dagshai) ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 1,927 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।
- ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼: ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇਹ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਪੰਚਕੂਲਾ ਅਤੇ ਕਾਲਕਾ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਹਾਅ: ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ, ਸੰਗਰੂਰ ਅਤੇ ਮਾਨਸਾ (ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ) ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 120 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ: ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਸਿਰਸਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਹਨੂਮਾਨਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਟਿੱਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਰਿਆ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਕੱਛ ਦੇ ਰਣ (ਅਰਬ ਸਾਗਰ) ਵਿੱਚ ਜਾ ਡਿੱਗਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਸਦੇ ਸੁੱਕੇ ਤਲ ਨੂੰ 'ਹਾਕੜਾ ਨਦੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵੈਦਿਕ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ
ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਪਵਿੱਤਰ 'ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ' ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਆਧੁਨਿਕ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਤਸਵੀਰਾਂ (ISRO ਅਤੇ NASA) ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਘੱਗਰ-ਹਾਕੜਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੀ ਉਹ ਅਸਲ ਸਰਸਵਤੀ ਸੀ:
- ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਆਏ ਭੂਗੋਲਿਕ ਭੂਚਾਲਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਟੋਨਿਕ ਹਿੱਲਜੁਲ ਕਾਰਨ ਜਦੋਂ ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੁਖ਼ ਬਦਲ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਘੱਗਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਬਰਫ਼ਾਨੀ ਪਾਣੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਮੌਸਮੀ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ।
ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਰਾਸਤ: ਸਿੰਧੂ-ਸਰਸਵਤੀ ਸੱਭਿਅਤਾ
ਘੱਗਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਖੋਜੇ ਗਏ ਹਨ:
- ਕਾਲੀਬੰਗਨ (ਰਾਜਸਥਾਨ): ਜਿੱਥੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਹਲ਼ ਨਾਲ ਵਾਹੇ ਗਏ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਕੁੰਡਾਂ ਦੇ ਸਬੂਤ ਮਿਲੇ ਹਨ।
- ਬਨਾਵਲੀ ਅਤੇ ਰਾਖੀਗੜ੍ਹੀ (ਹਰਿਆਣਾ): ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਾਂਨਗਰ ਘੱਗਰ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਸੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਮੌਨਸੂਨ ਹੜ੍ਹ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ
- ਘੱਗਰ ਦਰਿਆ ਇੱਕ ਬਰਸਾਤੀ ਦਰਿਆ ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੁਲਾਈ ਅਤੇ ਅਗਸਤ ਦੇ ਮੌਨਸੂਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੜ੍ਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਟਿਆਲਾ, ਮੂਣਕ ਅਤੇ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਘੱਗਰ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਚੈਨਲਾਈਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਵੀ.ਐੱਨ. ਮਿਸ਼ਰਾ (1993), The Lost Saraswati River and the Indus Civilization, Jodhpur.
- ਕੇ.ਐੱਸ. ਵਾਲਦੀਆ (2002), Saraswati: The River that Disappeared, Hyderabad: Universities Press.
- ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਚਾਈ ਵਿਭਾਗ (2018), ਘੱਗਰ ਬੇਸਿਨ ਰਿਪੋਰਟ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ।