ਜਨਮ ਅਤੇ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰਗੱਦੀ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਅਤਿਅੰਤ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ 'ਬਾਲ ਗੁਰੂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਜੁਲਾਈ 1656 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੂਪਨਗਰ) ਵਿਖੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।
ਅਕਤੂਬਰ 1661 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਏ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਮਹਿਜ਼ 5 ਸਾਲ ਅਤੇ 3 ਮਹੀਨੇ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਉਮਰ ਛੋਟੀ ਸੀ, ਪਰ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ, ਗੰਭੀਰਤਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ ਅਥਾਹ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
"ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸਨ ਧਿਆਈਐ ਜਿਸ ਡਿਠੇ ਸਭਿ ਦੁਖਿ ਜਾਇ ॥"
ਪੰਜੋਖੜਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲ ਚੰਦ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਤੋੜਨਾ
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਸੰਗਤਾਂ ਸਮੇਤ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੰਬਾਲਾ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਪੰਜੋਖੜਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰੁਕੇ। ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹੰਕਾਰੀ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲ ਚੰਦ ਨੇ ਜਦੋਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ 'ਗੁਰੂ' ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: "ਜੇ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗੁਰੂ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦੇ ਔਖੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਕੇ ਵਿਖਾਉਣ।"
ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ: "ਪੰਡਿਤ ਜੀ! ਜੇ ਅਸੀਂ ਅਰਥ ਕਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਹੋਗੇ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਨਪੜ੍ਹ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਲੈ ਆਓ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰੇਗਾ।" ਪੰਡਿਤ ਲਾਲ ਚੰਦ ਨੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਗੂੰਗੇ, ਬੋਲ਼ੇ ਅਤੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਝੀਵਰ (ਛੱਜੂ) ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੋਟੀ ਛੱਜੂ ਝੀਵਰ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖੀ। ਅਲੌਕਿਕ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਛੱਜੂ ਝੀਵਰ ਨੇ ਗੀਤਾ ਦੇ ਅਤਿਅੰਤ ਗੂੜ੍ਹ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਡੂੰਘੇ ਅਤੇ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਕਿ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲ ਚੰਦ ਦਾ ਸਿਰ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਝੁਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨੀਂ ਪੈ ਕੇ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਲਾਲ ਚੰਦ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ।
ਦਿੱਲੀ ਫੇਰੀ ਅਤੇ ਚੇਚਕ ਦੇ ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ
ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅੰਬੇਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੰਗਲੇ (ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਚੇਚਕ (Smallpox) ਅਤੇ ਹੈਜ਼ੇ (Cholera) ਦੀ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਫੈਲ ਗਈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਤੜਫ਼-ਤੜਫ਼ ਕੇ ਮਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸੁੱਖ-ਆਰਾਮ ਛੱਡ ਕੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ, ਝੁੱਗੀਆਂ-ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰੋਗੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਵਾਈਆਂ ਦਿੰਦੇ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਦੇ ਖੂਹ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਰੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਛੋਹ ਅਤੇ ਸ਼ਫ਼ਾ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਰੀਜ਼ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਏ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਦਇਆਲਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ 'ਬਾਲਾ ਪੀਰ' ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਨ ਲੱਗੇ।
ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਬਚਨ: 'ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ'
ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਲੈ ਲਈ। ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਬੁਖ਼ਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਚੇਚਕ ਦੇ ਦਾਣੇ ਨਿਕਲ ਆਏ। ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਵਿਰਲਾਪ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ ਕਿ ਸਰੀਰ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਅਮਰ ਹੈ।
30 ਮਾਰਚ 1664 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ (ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ) ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਘੁਮਾ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ: 'ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ'। ਇਸਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਅਗਲਾ ਨੌਵਾਂ ਗੁਰੂ ਬਕਾਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ (ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ) ਹੈ।
ਸਿਰਫ਼ 7 ਸਾਲ ਅਤੇ 8 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵਾਰ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਰਵਉੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ।