ਭੂਮਿਕਾ
ਮੀਆਂ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖ਼ਸ਼ (1830–1907 ਈ.) ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਉਹ ਚਮਕਦੇ ਸਿਤਾਰੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਪਿਆਰ ਨਾਲ 'ਰੂਮੀ-ਏ-ਪੰਜਾਬ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਮਹਾਂਕਾਵਿ 'ਸੈਫ਼ੁਲ ਮਲੂਕ' (ਅਸਲ ਨਾਮ ਸਫ਼ਰ-ਉਲ-ਇਸ਼ਕ਼) ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੀ, ਗਾਈ ਅਤੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਮੀਆਂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਕੇਵਲ ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਰਹੱਸਵਾਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਹਨ।
ਜਨਮ ਅਤੇ ਬੰਸਾਵਲੀ
- ਮੀਆਂ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ 1830 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਖੜੀ ਸ਼ਰੀਫ਼ (ਮੀਰਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਸੀਮਾ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।
- ਉਹ ਗੁਜਰ ਕਬੀਲੇ (ਪਸਵਾਲ) ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਹਾਨੀ ਅਤੇ ਇਲਮੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੀਆਂ ਸ਼ਮਸ-ਉਦ-ਦੀਨ ਪੀਰ ਪੀਰ-ਏ-ਸ਼ਾਹ ਗ਼ਾਜ਼ੀ (ਕਲੰਦਰ ਦਮੜੀ ਵਾਲੀ ਸਰਕਾਰ) ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਗੱਦੀ-ਨਸ਼ੀਨ ਸਨ।
- ਮੀਆਂ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖ਼ਸ਼ ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੁਰਆਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਕੰਠ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੇ ਅਰਬੀ ਦੀ ਉੱਚ ਤਾਲੀਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਰੂਹਾਨੀ ਦੀਖਿਆ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਹਜ਼ਰਤ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਕਲੰਦਰ ਕਾਦਰੀ ਕੋਲੋਂ ਰੂਹਾਨੀ ਗਿਆਨ ਲਿਆ।
- ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਕੰਵਾਰੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਬਾਦਤ, ਸਾਹਿਤ-ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
- ਉਹ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਲਾਲਚ, ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਕੇ ਇੱਕ ਦਰਵੇਸ਼ਾਨਾ ਕੁਟੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ: ਸੈਫ਼ੁਲ ਮਲੂਕ
1863 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ (ਲਗਭਗ 33 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ) ਮੀਆਂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 'ਸੈਫ਼ੁਲ ਮਲੂਕ' ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ:
- ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਮਿਸਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਸੈਫ਼ੁਲ ਮਲੂਕ ਅਤੇ ਪਰੀਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ ਬਦੀ-ਉਲ-ਜਮਾਲ ਦੀ ਇਸ਼ਕ਼ੀਆ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ।
- ਪਰ ਅੰਦਰੂਨੀ (ਬਾਤਨੀ) ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਹ (ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ) ਦਾ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ (ਪਰੀ) ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਤਸੀਹੇ ਭਰੇ ਰੂਹਾਨੀ ਪੈਂਡੇ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ।
- ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਿਅਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਵਤਾਂ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ:
"ਸਦਾ ਨਾ ਬਾਗ਼ੀਂ ਬੁਲਬੁਲ ਬੋਲੇ, ਸਦਾ ਨਾ ਬਾਗ਼ ਬਹਾਰਾਂ॥
ਸਦਾ ਨਾ ਮਾਪੇ ਹੁਸਨ ਜਵਾਨੀ, ਸਦਾ ਨਾ ਸੋਹਬਤ ਯਾਰਾਂ॥"
"ਦਿਲ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਡੂੰਘੇ, ਕੌਣ ਦਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਣੇ ਹੂ॥"
"ਮਾਲੀ ਦਾ ਕੰਮ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ, ਭਰ ਭਰ ਮਸ਼ਕਾਂ ਲਾਵੇ॥
ਮਾਲਕ ਦਾ ਕੰਮ ਫ਼ਲ ਫੁੱਲ ਲਾਉਣਾ, ਲਾਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਲਾਵੇ॥"
ਹੋਰ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ
ਮੀਆਂ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ 18 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ:
- ਕਿੱਸਾ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਵਾਲ
- ਕਿੱਸਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ
- ਸ਼ੀਰੀਂ ਫ਼ਰਹਾਦ
- ਕਿੱਸਾ ਸ਼ਾਹ ਮਨਸੂਰ
- ਤਹਿਫ਼ਾ-ਏ-ਮੀਰਾਂ (ਕਾਦਰੀਆ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੀ ਉਸਤਤ)
- ਗੁਲਜ਼ਾਰ-ਏ-ਫ਼ਕ਼ੀਰ
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵ
ਮੀਆਂ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਪੋਠੋਹਾਰੀ, ਪਹਾੜੀ ਅਤੇ ਮਾਝੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੱਕ ਹਰੇਕ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਕੀਲ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੰਗੀਤਕਤਾ, ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਜੀਵਨ-ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਹੈ।
ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ
- 1907 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮੀਆਂ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖ਼ਸ਼ ਖੜੀ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।
- ਖੜੀ ਸ਼ਰੀਫ਼ (ਮੀਰਪੁਰ) ਵਿਖੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਦਰਬਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਆਸਥਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ (1980), ਲੋਕਯਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਲੁਧਿਆਣਾ।
- ਅਹਿਮਦ ਹਸਨ ਦਾਨੀ (1995), History of Northern Areas of Pakistan, Islamabad.
- ਪ੍ਰੋ. ਸ਼ਰੀਫ਼ ਕੁੰਜਾਹੀ (1985), ਸੈਫ਼ੁਲ ਮਲੂਕ: ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ, ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ.