ਭੂਮਿਕਾ
ਕਾਦਰਯਾਰ (1802–1892 ਈ.) 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਅਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਸ਼ਾਇਰ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਕਵੀ ਸਨ। ਕਾਦਰਯਾਰ ਦੀ ਕਲਮ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਨਾਇਕਾਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਰਸਾਲੂ—ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਢਾਲ ਕੇ ਘਰ-ਘਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ
- ਕਾਦਰਯਾਰ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਕਾਦਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1802 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮਾਛੀਕੇ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸੰਧੂ ਜੱਟ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਮਕਤਬ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਤਾਲੀਮ ਲਈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਸੀ-ਹਰਫ਼ੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ।
- ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ 'ਕਾਦਰਯਾਰ' ਲਿਖਦੇ ਸਨ।
ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਕਿੱਸਾ: ਪੂਰਨ ਭਗਤ
ਕਾਦਰਯਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਧਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਲਿਖਿਆ 'ਕਿੱਸਾ ਪੂਰਨ ਭਗਤ' ਹੈ:
- ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਲਵਾਨ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਇੱਛਰਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਲੂਣਾ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਪੂਰਨ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਕੱਟ ਕੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਸੁਟਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਰਖਨਾਥ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਜੋਗੀ ਬਣ ਗਿਆ।
- ਕਾਦਰਯਾਰ ਨੇ ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸੀ-ਹਰਫ਼ੀਆਂ (ਅਲਫ਼ ਤੋਂ ਯੇ ਤੱਕ ਅੱਖਰ-ਕ੍ਰਮ) ਦੇ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਭਾਵੁਕਤਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਬਲ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ।
- ਮਾਂ ਇੱਛਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰਲਾਪ, ਲੂਣਾ ਦੀ ਵਾਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਦਾ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣਾ ਕਾਦਰਯਾਰ ਦੀ ਕਲਮ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰ ਹੈ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਇਨਾਮ
ਜਦੋਂ ਕਾਦਰਯਾਰ ਨੇ 'ਪੂਰਨ ਭਗਤ' ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਚਰਚਾ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ:
- ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਵੀ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਦਿਆ ਅਤੇ ਕਿੱਸਾ ਸੁਣ ਕੇ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।
- ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਕਾਦਰਯਾਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਮਾਛੀਕੇ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਖੂਹ (ਸਿੰਚਾਈ ਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਟੁਕੜਾ) ਜਾਗੀਰ ਵਜੋਂ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।
- ਕਾਦਰਯਾਰ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਕਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ:
"ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਾਈ ਕੇ ਜੀ,
ਇੱਕ ਖੂਹ ਇਨਾਮ ਕਰਤਾਰ ਦਿੱਤਾ॥"
ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ
- ਸੀ-ਹਰਫ਼ੀ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ: 1837 ਵਿੱਚ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ 'ਤੇ ਲਿਖੀ ਦਿਲ-ਟੁੰਬਵੀਂ ਅਤੇ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਰਚਨਾ।
- ਕਿੱਸਾ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਵਾਲ: ਇਸ਼ਕ਼-ਏ-ਹਕ਼ੀਕ਼ੀ ਅਤੇ ਝਨਾਬ ਦਰਿਆ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ।
- ਕਿੱਸਾ ਰਾਜਾ ਰਸਾਲੂ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਸਾਲੂ ਦੀਆਂ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ।
- ਮਹਿਰਾਜਨਾਮਾ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾਮਾ: ਇਸਲਾਮੀ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ।
ਕਾਵਿ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
- ਕਾਦਰਯਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮਾਝੀ ਅਤੇ ਲਹਿੰਦੀ ਦਾ ਨਿਰੋਲ ਪੇਂਡੂ ਸੁਮੇਲ ਹੈ।
- ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੈਂਤ ਅਤੇ ਸੀ-ਹਰਫ਼ੀਆਂ ਬੜੇ ਸਰਲ, ਪਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।
ਦੇਹਾਂਤ
- ਕਾਦਰਯਾਰ ਲਗਭਗ 90 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ 1892 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਮਾਛੀਕੇ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ (1985), ਕਾਦਰਯਾਰ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਚਨਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ (1978), ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਰਾਂਮਾਹੇ ਤੇ ਸੀਹਰਫ਼ੀਆਂ, ਪਟਿਆਲਾ।
- ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ (1962), ਕਿੱਸਾ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਕਾਦਰਯਾਰ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਲੁਧਿਆਣਾ.