ਭੂਮਿਕਾ
ਕ਼ਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਪਟਿਆਲਾ (1763 ਈ.) ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ, ਕਲਾਤਮਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਹੈ। ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਫੂਲਕੀਆਂ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤ—ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ—ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 10 ਏਕੜ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਗ਼ਲ, ਰਾਜਪੂਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੁਮੇਲ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ (Fresco Paintings) ਅਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦਾ ਕੰਮ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
ਨੀਂਹ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
- 1763 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜ਼ੈਨ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ (ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਬਾਨੀ) ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ।
- ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਬਣਾਈ ਜਿਸਨੂੰ 'ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
- 1765 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਅਤੇ ਵਾਰਸ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ 'ਕ਼ਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ' ਰੱਖਿਆ।
- ਬਾਅਦ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ—ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ—ਨੇ ਇਸ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹਿਲ, ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਜੋੜੇ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਗ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ
1. ਕ਼ਿਲਾ ਅੰਦਰੂਨ (Qila Androon)
ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਹਿੱਸਾ 'ਕ਼ਿਲਾ ਅੰਦਰੂਨ' ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ਗਾਹ ਸੀ:
- ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ 16 ਮਹਿਲ (ਚੈਂਬਰ) ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਮਹਿਲ, ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਮਹਿਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
- ਕ਼ਿਲਾ ਅੰਦਰੂਨ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ (ਰਾਧਾ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਗਾਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ (Frescoes) ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਕਾਂਗੜਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਨਮੂਨੇ ਹਨ।
2. ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ (The Durbar Hall)
- ਇਹ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਖ਼ਾਸ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ।
- ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ (Museum) ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
- ਇੱਥੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਸਤਰ (ਕਟਾਰ, ਖੰਡਾ ਅਤੇ ਢਾਲ) ਬੜੇ ਅਦਬ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲੇ ਹੋਏ ਹਨ।
- ਇਸ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਤੋਂ ਮੰਗਵਾਏ ਗਏ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਝਾੜ-ਫ਼ਾਨੂਸ (Chandeliers) ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦਾ ਝਾੜ-ਫ਼ਾਨੂਸ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
3. ਰਣਬਾਸ ਅਤੇ ਲੱਸੀ ਖ਼ਾਨਾ
- ਰਣਬਾਸ: ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਰਿਹਾਇਸ਼ਗਾਹ।
- ਲੱਸੀ ਖ਼ਾਨਾ: ਸ਼ਾਹੀ ਰਸੋਈ ਘਰ ਜਿੱਥੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ, ਸਾਧੂਆਂ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਲਈ ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਅਦੁੱਤੀ ਭੂਮੀਗਤ ਠੰਢਾ ਪ੍ਰਬੰਧ
ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਭੂਮੀਗਤ ਨੈੱਟਵਰਕ (ਸੁਰੰਗਾਂ) ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਦੇ ਗੇੜ ਲਈ ਹਵਾ-ਦਾਨੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਅੱਤ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕ਼ਿਲਾ ਅੰਦਰੂਨ ਦੇ ਕਮਰੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਠੰਢੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ
ਕ਼ਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਪਟਿਆਲਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸਮਾਰਕ ਫੰਡ (WMF) ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਇਮਾਰਤ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਇੱਥੇ 'ਪਟਿਆਲਾ ਹੈਰੀਟੇਜ ਫ਼ੈਸਟੀਵਲ' ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਰੰਗ ਬਿਖੇਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
- ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਹਸਨ (1878), ਤਾਰੀਖ਼-ਏ-ਪਟਿਆਲਾ, ਲਾਹੌਰ।
- ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ (1953), The Patiala and East Punjab States Union: Historical Background, Patiala.
- ਪੰਜਾਬ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ, Qila Mubarak Patiala Heritage Monograph.