ਭੂਮਿਕਾ
ਕ਼ਿਲਾ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਾਲ ਦਾ ਉਹ ਅਜਿੱਤ ਫ਼ੌਜੀ ਦੁਰਗ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਅਡੋਲ ਢਾਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਯੂਰਪੀਅਨ ਮਿਲਟਰੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਨਾਮ 'ਤੇ 'ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ' ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਕੇਵਲ ਫ਼ੌਜੀ ਚੌਕੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਤੋਸ਼ਾਖ਼ਾਨਾ (ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ), ਸ਼ਾਹੀ ਟਕਸਾਲ (Mint) ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੋਦਾਮ ਸੀ।
ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੱਕ
- ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਕੱਚਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ 'ਭੰਗੀਆਂ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
- 1805 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਨੀ ਮਾਈ ਸੁੱਖਾਂ ਕੋਲੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ।
- ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਿਆਂ ਇਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਾਹ ਕੇ ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ, ਚੂਨੇ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਅਜਿੱਤ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
- 1805 ਤੋਂ 1809 ਦਰਮਿਆਨ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।
ਯੂਰਪੀਅਨ ਰੱਖਿਆ ਸ਼ੈਲੀ (ਵਾਊਬਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨ)
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਜਰਨੈਲਾਂ (ਜਨਰਲ ਵੈਂਤੂਰਾ ਅਤੇ ਐਲਾਰਡ) ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਮਿਲਟਰੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਮਾਰਕੁਇਸ ਡੀ ਵਾਊਬਨ (Vauban System) ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ:
- ਤਾਰੇ ਵਰਗਾ ਆਕਾਰ (Star-shaped): ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚਾਰੇ ਕੋਨਿਆਂ 'ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਬੁਰਜ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ।
- ਦੋਹਰੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਖਾਈ: ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਚੌੜੀ ਖਾਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਲਈ ਕੇਵਲ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਲੱਕੜ ਦਾ ਪੁਲ (Drawbridge) ਸੀ।
- ਕੰਧਾਂ ਏਨੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਸ਼ਾਹੀ ਤੋਸ਼ਾਖ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ
ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਾਨ ਇਸਦਾ ਤੋਸ਼ਾਖ਼ਾਨਾ ਸੀ:
- ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ 2,000 ਚੋਣਵੇਂ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਅਤੇ 25 ਭਾਰੀ ਤੋਪਾਂ ਤਾਇਨਾਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ।
- ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਹੀਰਾ 'ਕੋਹਿਨੂਰ' (Koh-i-Noor) ਇਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਗੁਪਤ ਤੋਸ਼ਾਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
- ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਬਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ ਵਜੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਜਰਨੈਲ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਅਤੇ ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼-ਉਦ-ਦੀਨ ਦੇ ਭਰਾ ਫ਼ਕੀਰ ਇਮਾਮ-ਉਦ-ਦੀਨ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਤੋਪ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਟਕਸਾਲ
- ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗੇਟ 'ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ 'ਤੋਪ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ' (ਭੰਗੀਆਂ ਵਾਲੀ ਤੋਪ) ਤਾਇਨਾਤ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਗਰਜ ਸੁਣ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕੰਬ ਉੱਠਦਾ ਸੀ।
- ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਟਕਸਾਲ ਸੀ ਜਿੱਥੇ 'ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸਿੱਕੇ' ਢਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
- ਬਾਰੂਦ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 'ਬਾਰੂਦਖ਼ਾਨਾ' ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਲ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਰਾਸਤ
- 1849 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਲੇਵੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਛਾਉਣੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
- 1919 ਦੇ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਸਾਕੇ ਦੇ ਖ਼ੂਨੀ ਜਰਨੈਲ ਡਾਇਰ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬੰਕਰ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸਨ।
- ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ।
- 2017 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਕੋਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰੀ ਹੈਰੀਟੇਜ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਜੋਂ ਆਮ ਜਨਤਾ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਇੱਥੇ 'ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ' ਲਾਈਟ ਐਂਡ ਸਾਊਂਡ ਸ਼ੋਅ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਿਲਟਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹਨ।