ਭੂਮਿਕਾ
ਕ਼ਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਬਠਿੰਡਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਦਿਲ ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 118 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਤੇ ਪਤਨ ਦਾ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸ਼ਾਸਕ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਕੈਦ ਅਤੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਸਦਕਾ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ
- ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਕੁਸ਼ਾਨ ਸਾਮਰਾਜ (ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ) ਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਡਬ ਜਾਂ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੇ ਵੇਲੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
- ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਬਿਨਪਾਲ ਨੇ ਇਸਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ।
- ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਸਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਢਲਾਣਦਾਰ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ 32 ਵੱਡੇ ਬੁਰਜ ਹਨ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਪਤਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ।
- ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਆਕਾਰ ਰੇਤ ਦੇ ਟਿੱਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ: ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ ਦਾ ਕੈਦਖ਼ਾਨਾ (1240 ਈ.)
ਕਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਾਸਤਾਨ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ:
- 1236 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਸੁਲਤਾਨ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਜਦੋਂ ਤੁਰਕੀ ਅਮੀਰਾਂ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਮਲਿਕ ਇਖ਼ਤਿਆਰੂਦੀਨ ਅਲਤੂਨੀਆ ਨੇ ਰਜ਼ੀਆ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1240 ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ।
- ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇੱਕ ਬਾਲਕੋਨੀ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ 'ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਖਿੜਕੀ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਹ ਬੰਦੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਬਾਹਰਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਸੀ।
- ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਲਤੂਨੀਆ ਨੇ ਰਜ਼ੀਆ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ ਪਰ ਕੈਥਲ ਨੇੜੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ (1705 ਈ.)
- ਜਦੋਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ (ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ) ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ।
- ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਕੌਲ (ਭੂਤ/ਦਿਓ) ਦਾ ਵਾਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਲੋਕ ਡਰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਚਾਨਣ ਫੈਲਾਇਆ।
- ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ (ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀਂ) ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ।
ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਅਤੇ 'ਕ਼ਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ' ਨਾਮਕਰਨ
- 1754 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਬਾਨੀ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਬਠਿੰਡਾ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ।
- ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ 'ਕ਼ਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ' ਰੱਖਿਆ।
- ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ।
ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ
ਅੱਜ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ (ASI) ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਧਰੋਹਰ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗੌਰਵ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸੇ ਦਾ ਅਦੁੱਤੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ (1972), History of Punjab, Punjabi University Patiala.
- ਆਰਕੀਓਲੌਜੀਕਲ ਸਰਵੇ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (ASI), Monuments of National Importance: Qila Mubarak Bathinda.
- ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਹਸਨ (1878), ਤਾਰੀਖ਼-ਏ-ਪਟਿਆਲਾ, ਲਾਹੌਰ.