ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ

ਭੂਮਿਕਾ

ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ (23 ਜੁਲਾਈ 1936 – 6 ਮਈ 1973) ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਰਮਨਪਿਆਰੇ ਸ਼ਾਇਰ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ 'ਬਿਰਹਾ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ' (King of Separation/Pathos) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਿਠਾਸ, ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਲੈਅ, ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਬਿੰਬ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਦਰਦ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

ਜਨਮ, ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਬਟਾਲਾ ਆਗਮਨ

ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਜੁਲਾਈ 1936 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਬੜਾ ਪਿੰਡ ਲੋਹੀਆਂ, ਤਹਿਸੀਲ ਸ਼ਕਰਗੜ੍ਹ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਆਲਕੋਟ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸਾਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪੰਡਿਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਪਾਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਟਵਾਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਵੀ ਇੱਕ ਸੁਘੜ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਸਨ।

1947 ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਭਾਰਤ ਆਉਣਾ ਪਿਆ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਬਟਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆ ਵੱਸਿਆ। ਬਟਾਲੇ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਪਿਆਰ ਪਿਆ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ 'ਬਟਾਲਵੀ' ਜੋੜ ਲਿਆ।

ਅਸਫ਼ਲ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ

ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮਨ ਰਵਾਇਤੀ ਕਿਤਾਬੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਾ ਲੱਗਾ:

• ਬੇਰੀ ਕਾਲਜ ਬਟਾਲਾ ਤੋਂ ਐੱਫ.ਐੱਸ.ਸੀ. (ਸਾਇੰਸ) ਅੱਧ ਵਿਚਾਲੇ ਛੱਡੀ।
• ਨਾਭੇ ਜਾ ਕੇ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ ਪਰ ਇਮਤਿਹਾਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।
• ਬੈਜਨਾਥ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਵਿਖੇ ਓਵਰਸੀਅਰ (ਸਿਵਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ) ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਅਧੂਰੀ ਰਹੀ।
• ਪਿਤਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ 'ਤੇ ਪਟਵਾਰੀ ਦਾ ਕੋਰਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਟਵਾਰੀ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਸ਼ਾਇਰਾਨਾ ਸੁਭਾਅ ਕਾਰਨ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (SBI) ਵਿੱਚ ਪਬਲਿਕ ਰਿਲੇਸ਼ਨ ਅਫ਼ਸਰ ਲੱਗੇ।

ਪਹਿਲਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਬਿਰਹਾ ਦੀ ਪੀੜ

ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਬੈਜਨਾਥ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁਟਿਆਰ (ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਦੀ ਧੀ) ਨਾਲ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਸ ਕੁੜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਬੇਵਕਤੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸਦਮੇ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਕਲਮ ਵਿੱਚੋਂ 'ਦਰਦ' ਅਤੇ 'ਮੌਤ' ਦੇ ਅਮਰ ਗੀਤ ਫੁੱਟ ਪਏ:

'ਮਾਏ ਨੀ ਮਾਏ ਮੇਰੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਨੈਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਰੜਕ ਪਵੇ। ਅੱਧੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤੀਂ ਉੱਠ ਰੋਵਣ ਕਲੇਜੇ ਨੂੰ ਹਉਕਿਆਂ ਦੀ ਸੜਕ ਪਵੇ॥'

'ਮੈਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰੋ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰੋ ਮੇਰੇ ਰਾਮ... ਮੇਰੇ ਪੈਰੀਂ ਅੱਗ ਦੇ ਪੌਂਚੇ, ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਤੇ ਧੁੱਪ ਦਾ ਛਤਰ... ਮੈਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰੋ!'

ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਮਹਾਂ-ਕਾਵਿ: 'ਲੂਣਾ' (1965)

ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਚਨਾ ਕਾਵਿ-ਨਾਟਕ 'ਲੂਣਾ' (1965) ਹੈ।

• ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ (ਕਿੱਸਾ ਪੂਰਨ ਭਗਤ) ਵਿੱਚ ਲੂਣਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਰਿੱਤਰਹੀਣ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਤਰੇਏ ਪੁੱਤਰ ਪੂਰਨ ਨੂੰ ਫਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿਣ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਕਟਵਾ ਕੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਸੁਟਵਾ ਦਿੱਤਾ।
• ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਾਰੀ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਮੁੜ ਲਿਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਇਆ ਕਿ ਇੱਕ ਮੁਟਿਆਰ ਲੂਣਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਸਦੇ ਬਾਪ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੁੱਢੇ ਰਾਜੇ ਸਲਵਾਨ ਨਾਲ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਰਨਾ ਕਿਹੜਾ ਧਰਮ ਸੀ? ਕੀ ਔਰਤ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਗ ਦੀ ਵਸਤੂ ਹੈ?

ਲੂਣਾ ਦੇ ਇਸ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਨਵੀ ਪੱਖ ਨੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਤਹਿਲਕਾ ਮਚਾ ਦਿੱਤਾ।

ਸੰਨ 1967 ਵਿੱਚ ਮਹਿਜ਼ 31 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਨੂੰ 'ਲੂਣਾ' ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਅੱਜ ਤੱਕ ਇਹ ਵੱਕਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹਨ।

ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਜਾਦੂ

ਸ਼ਿਵ ਜਦੋਂ ਖ਼ੁਦ ਤਰੰਨੁਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਮੁਸ਼ਾਇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਰੋਤੇ ਮੰਤਰ-ਮੁਗਧ ਹੋ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਨੁਸਰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ, ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ, ਆਸ਼ਾ ਭੋਂਸਲੇ, ਮਹਿੰਦਰ ਕਪੂਰ, ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਪਰਦੇਸੀ ਅਤੇ ਹੰਸ ਰਾਜ ਹੰਸ ਨੇ ਗਾ ਕੇ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ:

• 'ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਜਿਹਦਾ ਨਾਮ ਮੁਹੱਬਤ, ਗੁਮ ਹੈ... ਗੁਮ ਹੈ... ਗੁਮ ਹੈ...'
• 'ਮਾਏ ਨੀ ਮਾਏ ਮੇਰੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਨੈਣਾਂ ਵਿੱਚ'
• 'ਸ਼ਿਖਰ ਦੁਪਹਿਰ ਸਿਰ ਤੇ, ਮੇਰਾ ਢਲ ਚੱਲਿਆ ਪਰਛਾਵਾਂ'
• 'ਕੀ ਪੁੱਛਦੇ ਓ ਹਾਲ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦਾ, ਸਾਡਾ ਨਦੀਓਂ ਵਿੱਛੜੇ ਨੀਰਾਂ ਦਾ'

ਬੇਵਕਤੀ ਮੌਤ

ਲਗਾਤਾਰ ਉਦਾਸੀ, ਸ਼ਰਾਬਨੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਲਿਵਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ (Liver Cirrhosis) ਕਾਰਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨਾਸਾਜ਼ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ। 1972 ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਵਾਗਤ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਸਿਹਤ ਹੋਰ ਵਿਗੜ ਗਈ।

6 ਮਈ 1973 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਹਿਜ਼ 36 ਸਾਲ ਦੀ ਭਰ-ਜਵਾਨ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਕੀੜੀ ਮੰਗਿਆਲ (ਪਠਾਨਕੋਟ) ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਭਰੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਏ:

'ਅਸਾਂ ਤਾਂ ਜੋਬਨ ਰੁੱਤੇ ਮਰਨਾ... ਤੁਰ ਜਾਣਾ ਅਸਾਂ ਭਰੇ ਭਰਾਏ, ਹਿਜਰ ਤੇਰੇ ਦੀ ਕਰ ਪਰਕਰਮਾ... ਅਸਾਂ ਤਾਂ ਜੋਬਨ ਰੁੱਤੇ ਮਰਨਾ!'