ਭੂਮਿਕਾ
ਅਲਗੋਜ਼ੇ (Algoze), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਨਾਲ 'ਜੋੜੀ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਧੁਰ ਅਤੇ ਸਾਹ-ਰੋਕੂ ਫੂਕ-ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਜ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੋ ਬੰਸਰੀਆਂ ਇੱਕਠੀਆਂ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵਜਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਝੀਆਂ ਚਾਰਦੇ ਗੱਭਰੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਇਕੱਲਤਾ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਵਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਅਲਗੋਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਹੂਕ ਸੁਣ ਕੇ ਮੀਲਾਂ ਦੂਰ ਤੱਕ ਲੋਕ ਮੰਤਰ-ਮੁਗਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਅੰਗ
ਅਲਗੋਜ਼ੇ ਦੋ ਬਰਾਬਰ ਲੰਬਾਈ ਦੀਆਂ ਪੋਲੀਆਂ ਲੱਕੜੀ ਦੀਆਂ ਨਲੀਆਂ (ਬੰਸਰੀਆਂ) ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:
- ਲੱਕੜ ਦੀ ਚੋਣ: ਅਲਗੋਜ਼ੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਰਕੰਡੇ ਦੇ ਕਾਨੇ, ਪਹਾੜੀ ਬਾਂਸ ਜਾਂ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸ਼ੀਸ਼ਮ/ਸੀਹਾਂ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 12 ਇੰਚ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 18 ਇੰਚ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- ਜੋੜੀ ਦਾ ਵੰਡ-ਵੰਡਾਰਾ:
- ਨਰ ਬੰਸਰੀ (ਸੁਰ ਵਾਲੀ): ਇਸ ਬੰਸਰੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਛੇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਮੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੋਮ ਨਾਲ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਇੱਕੋ ਸਥਿਰ ਸੁਰ (Drone / ਸਾ) ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਮਾਦਾ ਬੰਸਰੀ (ਰਾਗ ਵਾਲੀ): ਇਸ ਬੰਸਰੀ ਵਿੱਚ 6 ਤੋਂ 8 ਛੇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਫੇਰ ਕੇ ਮੁੱਖ ਗੀਤ ਦੀ ਧੁਨ, ਤਰਜ਼ ਅਤੇ ਮੁਰਕੀਆਂ ਕੱਢੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਬੀਂਡੀ (Mouthpiece): ਦੋਵਾਂ ਬੰਸਰੀਆਂ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਕਾਠ ਦੀ ਬਣੀ ਬੀਂਡੀ (Fipple block) ਫਿੱਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਫੂਕ ਲੰਘ ਕੇ ਤਿੱਖੀ ਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰਕੂਲਰ ਬ੍ਰੀਦਿੰਗ (ਦਮ ਸਾਧਨਾ) — ਅਦਭੁੱਤ ਤਕਨੀਕ
ਅਲਗੋਜ਼ੇ ਵਜਾਉਣਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਖੇਲ ਨਹੀਂ; ਇਸਦੇ ਲਈ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਾਲਾਂ ਬੱਧੀ 'ਦਮ ਸਾਧਨਾ' (Circular Breathing) ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ:
- ਵਾਦਕ ਬਿਨਾਂ ਸੁਰ ਤੋੜੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅੱਧਾ-ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਬੰਸਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਧੁਨ ਕੱਢਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
- ਇਹ ਕਲਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵਾਦਕ ਮੂੰਹ ਦੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਭਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਬੰਸਰੀ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਾਜ਼ਾ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
- ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰੰਤਰ ਫੂਕ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਵਿਰਾਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਤਾ
- ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ: ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਅਲਗੋਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 'ਮਿਰਜ਼ਾ' ਗਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਿਰਜ਼ੇ ਦੀ ਲੰਬੀ ਹੇਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਅਲਗੋਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਤਾਨ ਵੱਜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਮਾਹੌਲ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਝੂੰਮਰ ਅਤੇ ਸਮੀ ਨਾਚ: ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ (ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ) ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ-ਨਾਚ 'ਝੂੰਮਰ' ਵਿੱਚ ਢੋਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਲਗੋਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਤਾਲ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- ਜੁਗਨੀ ਅਤੇ ਟੱਪੇ: ਗੁਰਮੀਤ ਬਾਵਾ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕ-ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਅਲਗੋਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ 45-ਸਕਿੰਟ ਲੰਬੀ ਹੇਕ ਲਗਾ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਾਮ ਰੌਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਲਗੋਜ਼ਾ ਵਾਦਕ
- ਬਾਬਾ ਬੇਲੀ ਰਾਮ (ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਨ ਉਸਤਾਦ)।
- ਉਸਤਾਦ ਖ਼ਮੀਸੋ ਖ਼ਾਨ (ਸਿੰਧ/ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਲਗੋਜ਼ਾ ਨਵਾਜ਼)।
- ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੱਗਾ ਅਤੇ ਗੁਰਮੀਤ ਬਾਵਾ ਦੇ ਪਤੀ ਲਾਚੀ ਬਾਵਾ।
ਹਵਾਲੇ
- ਅਲਕਾ ਪਾਂਡੇ (1999), Folk Music and Musical Instruments of Punjab, Mapin Publishing.
- ਡਾ. ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ (2001), ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਡਾ. ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (1979), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਦਿੱਲੀ।