ਭੂਮਿਕਾ
ਸਾਰੰਗੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਭਾਵਪੂਰਤ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ 'ਸਾਰੰਗ' ਜਾਂ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ 'ਸੌ-ਰੰਗ' ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇਹ ਨਾਮ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਜ਼ ਸੌ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭਾਵ (ਦਰਦ, ਜੋਸ਼, ਵਿਯੋਗ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਬੀਰ-ਰਸ) ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਕੋ-ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਗਲੇ ਦੀ ਹਰ ਹਰਕਤ, ਮੁਰਕੀ, ਮੀਂਡ ਅਤੇ ਗਮਕ ਨੂੰ ਹੂਬਹੂ ਅਲਾਪ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਢਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ
- ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਢਾਡੀ ਕਲਾ: ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਂਦਿਆਂ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੀਰ-ਰਸ ਭਰਨ ਲਈ ਢੱਡ ਅਤੇ ਸਾਰੰਗੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਨੱਥਾ ਜੀ ਅਤੇ ਅਬਦੁੱਲਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਢਾਡੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੰਗੀ ਦੀ ਸੁਰ 'ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਗਾਈਆਂ।
- ਲੋਕ ਸਾਰੰਗੀ ਬਨਾਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਾਰੰਗੀ: ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਰੰਗੀ (ਜਿਸਨੂੰ ਢਾਡੀ ਸਾਰੰਗੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਾਰੰਗੀ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਛੋਟੀ (ਲਗਭਗ 18 ਤੋਂ 20 ਇੰਚ) ਅਤੇ ਭਾਰ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਢਾਡੀ ਸਿੰਘ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂ ਤੁਰ-ਫਿਰ ਕੇ ਵਾਰਾਂ ਗਾ ਸਕਣ।
ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ
ਸਾਰੰਗੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਭਾਰਤੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦਾ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਹੈ:
- ਠੋਸ ਲੱਕੜ ਦਾ ਢਾਂਚਾ: ਇਹ ਕਿਸੇ ਜੋੜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਟਾਹਲੀ (ਸ਼ੀਸ਼ਮ) ਜਾਂ ਤੂਤ ਦੀ ਇੱਕੋ ਲੱਕੜ ਦੇ ਕੁੰਦੇ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲਾ ਕਰਕੇ ਘੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਪੇਟ (ਹੇਠਲਾ ਭਾਗ), ਛਾਤੀ (ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਭਾਗ) ਅਤੇ ਮਗਜ਼/ਸਿਰ (ਖੂੰਟੀਆਂ ਵਾਲਾ ਉੱਪਰਲਾ ਭਾਗ)।
- ਖੱਲ ਦਾ ਪੇਟ: ਪੇਟ ਦੇ ਖੋਖਲੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਬੱਕਰੇ ਦੀ ਮੋਟੀ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਖੱਲ ਕੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹੱਡੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਘੋੜੀ (Bridge) ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- ਮੁੱਖ ਤਾਰਾਂ (Tanti): ਸਾਰੰਗੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ 3 ਜਾਂ 4 ਤਾਰਾਂ ਬੱਕਰੀ ਦੀਆਂ ਆਂਦਰਾਂ (Gut) ਤੋਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਬੇਹੱਦ ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਤਰਬਾਂ (Sympathetic Strings): ਮੁੱਖ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ 11 ਤੋਂ 15 ਪਤਲੀਆਂ ਪਿੱਤਲ ਜਾਂ ਸਟੀਲ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਤਰਬਾਂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ ਸੁਰ ਛੇੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਤਰਬਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਗੂੰਜ ਕੇ ਸੰਗੀਤਕ ਝਣਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਗਜ਼ (The Bow): ਸਾਰੰਗੀ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਦੀ ਪੂਛ ਦੇ ਅਸਲੀ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਗਜ਼ ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬਿਰੋਜ਼ਾ (Resin) ਮਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਦਨ ਦੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਲਾ
ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਾਕੀ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਸਾਰੰਗੀ ਦੀ ਤਾਰ ਨੂੰ ਉਂਗਲ ਦੇ ਪੋਟਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ (Cuticles) ਨਾਲ ਤਾਰ ਦੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਠਿਨ ਸਾਧਨਾ ਕਾਰਨ ਸਾਰੰਗੀ ਸਿੱਖਣਾ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਢਾਡੀ ਅਤੇ ਸਾਰੰਗੀ ਮਾਸਟਰ
- ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ: ਉੱਘੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਢਾਡੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੰਗੀ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ 'ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਚੇ।
- ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੌਂਕੀ, ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਦਿਲਬਰ, ਅਤੇ ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਦੇ ਸਾਥੀ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਰੰਗੀਲਾ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਾਰੰਗੀ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਮਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਹਵਾਲੇ
- ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ (1974), ਪੰਜਾਬੀ ਢਾਡੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
- ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ (1990), ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਜ਼, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਉਸਤਾਦ ਸਾਬਰੀ ਖ਼ਾਨ (1985), ਸਾਰੰਗੀ ਦਾ ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ।