ਭੂਮਿਕਾ
ਤੂੰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ, ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਰਮਨਪਿਆਰਾ ਇੱਕ-ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਖੜਕਵੀਂ ਧੁਨੀ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋਂਦ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਕਿੱਸਾਕਾਰੀ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ), ਜੁਗਨੀ, ਮਾਹੀਆ, ਹੀਰ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਬਿਨਾਂ ਤੂੰਬੀ ਦੀ ਟੁਣਕਾਰ ਤੋਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਪਿਛੋਕੜ
- ਤੂੰਬੇ ਤੋਂ ਤੂੰਬੀ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ: ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਜੋਗੀ ਅਤੇ ਨਾਥ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਾਧੂ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਕੱਦੂ ਵਾਲੇ ਸਾਜ਼ 'ਤੂੰਬੇ' (ਜਾਂ ਏਕਤਾਰੇ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।
- 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸਦੇ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਦੀ ਚੁਟਕੀ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਫੜੇ ਜਾਣ ਯੋਗ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਲੈਅ (Fast tempo) ਵਜਾਉਣ ਯੋਗ 'ਤੂੰਬੀ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦਿੱਤੀ।
- ਮਾਲਵੇ ਅਤੇ ਮਾਝੇ ਦੇ ਢਾਡੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਗ ਬਣਾਇਆ।
ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ
ਤੂੰਬੀ ਬਣਾਉਣਾ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਬਾਰੀਕ ਦਸਤਕਾਰੀ ਹੈ:
- ਤੂੰਬਾ (Resonator): ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕੱਦੂ ਜਾਤੀ ਦੀ ਵੇਲ (Gourd) ਦਾ ਸੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲਾ ਕਰਕੇ ਸੁਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਖੱਲ (Membrane): ਤੂੰਬੇ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੂੰਹ ਉੱਪਰ ਬੱਕਰੀ ਜਾਂ ਭੇਡ ਦੀ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਪਤਲੀ ਚਮੜੀ (ਪਰਚਮੈਂਟ) ਗੂੰਦ ਨਾਲ ਕੱਸ ਕੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਗੂੰਜ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
- ਡੰਡੀ (Neck): ਤੂੰਬੇ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਟਾਹਲੀ, ਸ਼ੀਸ਼ਮ ਜਾਂ ਬਾਂਸ ਦੀ ਲਗਭਗ 18 ਤੋਂ 22 ਇੰਚ ਲੰਮੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਡੰਡੀ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਘੋੜੀ (Bridge) ਅਤੇ ਕੰਨ (Peg): ਖੱਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਹੱਡੀ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੀ ਛੋਟੀ ਘੋੜੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡੰਡੀ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਤਾਰ ਨੂੰ ਕੱਸਣ/ਸੁਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਕੜ ਦੀ ਖੂੰਟੀ (ਕੰਨ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- ਤਾਰ: ਇਸ ਉੱਪਰ ਸਟੀਲ ਜਾਂ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਇੱਕੋ ਤਾਰ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਾਦਨ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ
- ਵਾਦਕ ਤੂੰਬੀ ਦੀ ਡੰਡੀ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਫੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਰ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਰ (Notes) ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ (Index finger) ਵਿੱਚ ਪਹਿਨੀ ਮਿਜ਼ਰਾਬ ਜਾਂ ਸਿੱਧੀ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਤਾਰ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਛੇੜ ਕੇ ਲੈਅਬੱਧ ਝਣਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਗੁਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਸੁਰ (Melody) ਅਤੇ ਤਾਲ (Rhythm) ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਸਤਾਦ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭਾਵ
- ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ: ਤੂੰਬੀ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ 'ਉਸਤਾਦ ਜੀ' ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤੂੰਬੀ ਦੀ ਇੱਕ ਤਾਰ 'ਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕਲਾਮ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਬਦ ਗਾ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਦਵਾਈ।
- ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਚਮਕੀਲਾ: 1980ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕੀਲੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖ਼ਾਸ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਤੂੰਬੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਲੈਅ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਝੂਮਣ ਲਾ ਦਿੱਤਾ।
- ਗਲੋਬਲ ਹਿੱਪ-ਹੌਪ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਐਮ.ਸੀ. ਦਾ 'ਮੁੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ') ਨੇ ਤੂੰਬੀ ਦੇ ਰਿਫ਼ (Riff) ਨੂੰ ਹਿੱਪ-ਹੌਪ ਬੀਟਸ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਡਾਂਸ ਕਲੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਣ ਲਾ ਦਿੱਤਾ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ (1990), ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਜ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (2004), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ।
- ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ (1998), ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ।