ਭੂਮਿਕਾ
ਅਲਗੋਜ਼ੇ (ਜਿਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਪੇਂਡੂ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ 'ਜੋੜੀ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਹਸਿਕ ਅਤੇ ਦਮਦਾਰ ਫੂਕ-ਵਾਦਨ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਦੋ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਬੰਸਰੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਸੁਮੇਲ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਸੁਰੀਲੀ ਅਤੇ ਗੂੰਜਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕ ਜਾਦੂ ਬਿਖੇਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਝੂਮਰ, ਸੰਮੀ) ਅਤੇ ਲੋਕ ਗਾਥਾਵਾਂ (ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ, ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ) ਵਿੱਚ ਅਲਗੋਜ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਪਿਛੋਕੜ
- ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ: ਦੋ ਬੰਸਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸਿੰਧ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ।
- ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕ ਗੁੱਜਰ, ਜਾਟ ਅਤੇ ਝਨਾਅ-ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ 'ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਚਰਵਾਹੇ ਮੱਝਾਂ-ਗਾਵਾਂ ਚਾਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣਾ ਦਿਲ ਪਰਚਾਉਣ ਲਈ ਅਲਗੋਜ਼ੇ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ।
- ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇਹ ਸਾਜ਼ ਪੇਂਡੂ ਚਰਵਾਹਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮੇਲਿਆਂ, ਅਖਾੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਗਾਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਗ ਬਣ ਗਿਆ।
ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਅੰਗ
ਅਲਗੋਜ਼ੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਰਕੰਡੇ ਜਾਂ ਪੋਲੇ ਬਾਂਸ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:
- ਦੋ ਨਲੀਆਂ ਦੀ ਜੋੜੀ: ਅਲਗੋਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਲੰਬਾਈ (ਲਗਭਗ 12 ਤੋਂ 18 ਇੰਚ) ਵਾਲੀਆਂ ਬੰਸਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਬੰਸਰੀ:
- ਸੁਰ ਦੀ ਬੰਸਰੀ (Drone Flute): ਇੱਕ ਬੰਸਰੀ ਲਗਾਤਾਰ ਬੇਸ ਸੁਰ (ਖੜਜ) ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੇਕ ਬੰਦ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਧੁਨ ਦੀ ਬੰਸਰੀ (Melody Flute): ਦੂਜੀ ਬੰਸਰੀ ਵਿੱਚ 6 ਤੋਂ 8 ਛੇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਫੇਰ ਕੇ ਗੀਤ ਦੀ ਤਰਜ਼ ਜਾਂ ਬੰਦਿਸ਼ ਵਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਸੀਟੀ/ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਭਾਗ (Fipple): ਦੋਹਾਂ ਬੰਸਰੀਆਂ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਗੱਟੇ ਲਗਾ ਕੇ ਇੱਕ ਤਿਰਛੀ ਸੀਟੀ ਘੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਵਾ ਸਿੱਧੀ ਅੰਦਰਲੇ ਬਲੇਡ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ ਧੁਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਦਨ ਦੀ 'ਦਮ-ਪੁਖ਼ਤ' (Circular Breathing) ਤਕਨੀਕ
ਅਲਗੋਜ਼ੇ ਵਜਾਉਣਾ ਆਮ ਬੰਸਰੀ ਨਾਲੋਂ ਬੇਹੱਦ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ 'ਸਰਕੂਲਰ ਬ੍ਰੀਥਿੰਗ' (Circular Breathing) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:
- ਵਾਦਕ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਬੰਸਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੂਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
- ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਕਾਰਨ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਧੁਨ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੀ ਅਤੇ ਘੰਟਿਆਂ-ਬੱਧੀ ਇੱਕਸਾਰ ਨਿਰੰਤਰ ਧਾਰਾ ਵਹਿੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ
- ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ: ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮਿਰਜ਼ੇ ਦੀ ਸੱਦ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਲਗੋਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਉਸ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਿਖ਼ਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
- ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ: ਲਹਿੰਦੇ (ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ) ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ (ਭਾਰਤੀ) ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਲਗੋਜ਼ੇ ਸਾਂਝੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (2004), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ।
- ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ (1990), ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਜ਼, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਪ੍ਰੋ. ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ (2001), ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਕਲਾਵਾਂ, ਲੁਧਿਆਣਾ।