ਭੂਮਿਕਾ
ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਚਮਕੀਲਾ (1960–1988 ਈ.) ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚਰਚਿਤ, ਹਰਮਨਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਲੋਕ-ਗਾਇਕ, ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ 'ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਐਲਵਿਸ ਪ੍ਰੈਸਲੇ' (The Elvis of Punjab) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਿਜ਼ 27 ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਚਮਕੀਲੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਤੂਫ਼ਾਨ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅੱਜ ਵੀ ਅਟੁੱਟ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਗਾਇਕਾ ਪਤਨੀ ਅਮਰਜੋਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੇਂਡੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪਰਦੇ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
ਜਨਮ ਅਤੇ ਆਰੰਭਿਕ ਸੰਘਰਸ਼
- ਚਮਕੀਲੇ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਜੁਲਾਈ 1960 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਡੁੱਗਰੀ (ਲੁਧਿਆਣਾ) ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਗ਼ਰੀਬ ਰਾਮਦਾਸੀਆ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਮ ਧਨੀ ਰਾਮ ਸੀ।
- ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੀ ਇੱਕ ਕੱਪੜਾ ਮਿੱਲ (ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ) ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗਾਉਣ, ਤੂੰਬੀ ਵਜਾਉਣ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਜੋੜਨ ਦਾ ਜਨੂੰਨ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ-ਗਾਇਕ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸ਼ਿੰਦਾ ਕੋਲ ਗੀਤ ਲਿਖਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਦਾ ਦੇ ਕਈ ਸੁਪਰਹਿੱਟ ਗੀਤ (ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਦਿਗ ਪੀ ਸ਼ਰਾਬੀ ਹੋ ਕੇ) ਚਮਕੀਲੇ ਦੀ ਕਲਮ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲੇ ਸਨ।
'ਚਮਕੀਲਾ' ਬਣਨ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਅਮਰਜੋਤ ਨਾਲ ਜੋੜੀ
- 1979 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ 'ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਚਮਕੀਲਾ' ਰੱਖਿਆ।
- ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸੋਨੀਆ ਨਾਲ ਗਾਇਆ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੀ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੀ ਗਾਇਕਾ ਅਮਰਜੋਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੋਗਾਣਾ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ ਗਿਆ।
- ਅਮਰਜੋਤ ਦੀ ਮਿੱਠੀ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਚਮਕੀਲੇ ਦੀ ਤੂੰਬੀ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਲੈਅ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਜਾਦੂਈ ਜੁਗਲਬੰਦੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਰ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਮੇਲਾ ਚਮਕੀਲੇ ਦੇ ਅਖਾੜੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਅਖਾੜੇ ਲਗਾਏ।
ਗੀਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਸ਼ੇ
ਚਮਕੀਲੇ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਖ਼ੁਦ ਲਿਖਦੇ, ਖ਼ੁਦ ਧੁਨਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਤੂੰਬੀ ਵਜਾ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ:
- ਪੇਂਡੂ ਯਥਾਰਥ: ਚਮਕੀਲੇ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਠ-ਭਾਬੀ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਦਰਾਣੀ-ਜਿਠਾਣੀ ਦੀ ਖਾਰਬਾਜ਼ੀ, ਨਸ਼ਿਆਂ, ਪੁਲਿਸ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਅਤੇ ਅਣਖੀ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
- ਧਾਰਮਿਕ ਕੈਸੇਟਾਂ: ਚਮਕੀਲੇ ਨੇ ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਾਰਮਿਕ ਕੈਸੇਟਾਂ—ਨਾਮ ਜਪੋ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੋੜਤਾ—ਵੀ ਕੱਢੀਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਗਾਇਆ।
- ਵਿਵਾਦ: ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ 'ਅਸ਼ਲੀਲ' ਆਖ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਚਮਕੀਲੇ ਦਾ ਤਰਕ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਹੀ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੁਪਰਹਿੱਟ ਗੀਤ
- ਪਹਿਲੇ ਲਲਕਾਰੇ ਨਾਲ
- ਕਿਕਲੀ ਕਲ਼ੀਰ ਦੀ
- ਮਿੱਤਰਾਂ ਮੀਤ ਬਣਾ ਲਿਆ
- ਪਹਿਲਾਂ ਲਲਕਾਰਾ ਨੀ ਦੀਵਾਨਾ
- ਜੱਟ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ
- ਤਾਰਾ ਰਾਨੀ
- ਬਾਬਾ ਬੋੜਤਾ
ਦਰਦਨਾਕ ਸ਼ਹਾਦਤ
- 8 ਮਾਰਚ 1988 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਚਮਕੀਲਾ ਅਤੇ ਅਮਰਜੋਤ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮਹਿਸਮਪੁਰ ਵਿਖੇ ਅਖਾੜਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਰੇ, ਤਾਂ ਅਣਪਛਾਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
- ਉਸ ਸਮੇਂ ਚਮਕੀਲਾ ਮਹਿਜ਼ 27 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸੀ।
ਅਮਰ ਵਿਰਾਸਤ
ਚਮਕੀਲੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਘਟੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਵਧੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਜਿਵੇਂ ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ) ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸਰੋਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਬਣੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫ਼ਿਲਮ 'ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਚਮਕੀਲਾ' ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਧੂਮ ਮਚਾਈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੌਂਕੀ (2004), ਆਵਾਜ਼ ਮਰਦੀ ਨਹੀਂ: ਚਮਕੀਲੇ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ।
- ਪ੍ਰੋ. ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ (2010), ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਮਰ ਗਾਇਕ, ਪਟਿਆਲਾ।
- ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਲੀ (2024), ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਚਮਕੀਲਾ (ਬਾਇਓਪਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼).