ਭੂਮਿਕਾ
ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ (1927–1999 ਈ.) ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਉਹ ਸੁਲਤਾਨ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰ, ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਲੋਕ-ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿਵਾਇਆ। ਮਸਤਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ 'ਹੀਰ' ਨੂੰ ਜਿਸ ਰਾਗ-ਮਈ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ, ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਪੈਮਾਨਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗਾਏ ਗੀਤ 'ਬੱਲੇ ਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀਏ ਸ਼ੇਰ ਬੱਚੀਏ' ਅਤੇ 'ਕਾਲੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ' ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਅਮਰ ਪਛਾਣ ਹਨ।
ਜਨਮ ਅਤੇ ਆਰੰਭਿਕ ਜੀਵਨ
- ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਅਗਸਤ 1927 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ (ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਤਾਦ ਪੰਡਿਤ ਦੁਰਗਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਕੋਲੋਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਬਾਕਾਇਦਾ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
- ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੇਫ਼ਿਕਰ, ਮਸਤ-ਮਲੰਗ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਣ ਦੀ ਆਦਤ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਮਸਤਾਨਾ' ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।
ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਹੀਰ ਦੀ ਗਾਇਕੀ
- 1940ਵਿਆਂ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਮਸਤਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ 'ਹੀਰ' ਦੇ ਬੈਂਤਾਂ ਨੂੰ ਭੈਰਵੀ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਦਰਦਮੰਦ ਹੂਕ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ:
"ਡੋਲੀ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਮਾਰੀਆਂ ਹੀਰ ਚੀਕਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਚੱਲੇ ਬਾਬਲਾ ਲੈ ਚੱਲੇ ਰੇ..."
- ਇਸ ਗਾਇਕੀ ਨੇ ਹੀਰ-ਵਾਰਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਘਰ-ਘਰ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਮਰ ਰਚਨਾਵਾਂ
ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਅਜਿਹੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ:
- ਬੱਲੇ ਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀਏ ਸ਼ੇਰ ਬੱਚੀਏ (ਪੰਜਾਬੀ ਧੀ ਦਾ ਗੌਰਵਮਈ ਗੀਤ)
- ਕਾਲੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਤੇ ਪਰਾਂਦਾ ਤੇਰਾ ਲਾਲ ਨੀ
- ਮੈਂ ਜੱਟ ਯਮਲਾ ਪਗਲਾ ਦੀਵਾਨਾ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਧਰਮਿੰਦਰ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ)
- ਮੁਟਿਆਰੇ ਜਾਣਾ ਦੂਰ ਪਿਆ
- ਜੁਗਨੀ (ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਦੋਗਾਣੇ)
- ਮੇਰੇ ਦੋ ਤੰਦ ਸੁਣ ਲੈ ਹਾਲ ਵੇ
- ਸੁੱਚਾ ਸੂਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ
ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੋਗਾਣੇ
ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ ਅਤੇ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੀ ਦੋਗਾਣਾ ਜੋੜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਸਦਾਬਹਾਰ ਗੀਤ ਦਿੱਤੇ:
- ਦੋਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸੰਜਮ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਰਿਆਦਾ ਅਦੁੱਤੀ ਸੀ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੋਗਾਣਾ ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰੂ ਗਿਰਾਵਟ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਉੱਚੇ ਕਲਾਤਮਕ ਦਰਜੇ 'ਤੇ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ।
ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ
- ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ (1985) – ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਉੱਚਤਮ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ।
- ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ।
- ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਦੇ ਟੌਪ ਗ੍ਰੇਡ ਕਲਾਕਾਰ।
ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ
- ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ 1999 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀ ਅਤੇ ਦਰਦ ਭਰੀ ਗਾਇਕੀ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ (2005), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ (1985), ਸਾਈਟੇਸ਼ਨ ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ।
- ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ (2000), ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਅਮਰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਦਿੱਲੀ.