ਭੂਮਿਕਾ
ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਰਾਜਪੁਰਾ ਰੋਡ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫ਼ੌਜੀ ਦੁਰਗ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਅਜਿੱਤ ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਮਿਲਟਰੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਧਰਮੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਲਈ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ: ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ ਤੋਂ ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਤੱਕ
- ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਦੌਰ (1658 ਈ.): ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਮਤਰੇਆ ਭਰਾ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਇੱਕ ਧਰਮੀ, ਨੇਕ-ਦਿਲ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਇਨਸਾਨ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1658 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਬਸਤੀ ਉਸਾਰੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ 'ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ' ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
- ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਆਗਮਨ: ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਪਰਮ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਫੇਰੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਵਾਰ ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ ਪਧਾਰੇ ਅਤੇ ਮਾਨਸੂਨ ਰੁੱਤ ਦੌਰਾਨ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਇੱਥੇ ਏਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ।
- ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ (1837 ਈ.): ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸ਼ਾਸਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ 1837 ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ 'ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ' ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ
ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ:
- ਦੋਹਰੀਆਂ ਕੰਧਾਂ (Double Ramparts): ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕੰਧਾਂ ਲਗਭਗ 29 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਖਾਈ (Moat) ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ ਪਾਣੀ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
- ਗੋਲਾਕਾਰ ਬੁਰਜ: ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੋਲ ਬੁਰਜ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿੱਥੋਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ 'ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਅਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ।
- ਵਿਸ਼ਾਲ ਘੇਰਾ: ਕਿਲ੍ਹਾ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਘੇਰਾ ਲਗਭਗ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।
ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਮਾਰਕ
ਕਿਲ੍ਹਾ ਪਰਿਸਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੋ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਸਥਿਤ ਹਨ:
- ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ: ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਚਰਨ ਪਾਏ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਗੁਰਪੁਰਬਾਂ 'ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਸਜਿਦ: ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਮੁਗ਼ਲ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਮਸਜਿਦ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਮਕਾਲੀ ਵਰਤੋਂ
ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਕਮਾਂਡੋ ਕੰਪਲੈਕਸ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਅਕੈਡਮੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸਮੂਹ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਪ੍ਰੋ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ (1995), ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਡਾ. ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ (1975), ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ: ਯਾਤਰਾ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਪਟਿਆਲਾ।
- ਪੰਜਾਬ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਰਿਪੋਰਟ (2010), ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਰਕ: ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ।