ਭੂਮਿਕਾ
ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਮਾਨਵਤਾ, ਦਇਆ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਜਿਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸਵਾਰਥ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਧਿਰਕਾਰੇ ਹੋਏ ਕੋੜ੍ਹੀਆਂ, ਪਾਗ਼ਲਾਂ, ਲਾਵਾਰਿਸ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਅਪਾਹਜਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ 'ਪਿੰਗਲਵਾੜਾ' ਅੱਜ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ
- ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਜੂਨ 1904 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰਾਜੇਵਾਲ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਮ 'ਰਾਮਜੀ ਦਾਸ' ਸੀ।
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਰੁੱਖਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ।
- ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸੇਵਾ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਇੰਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ 'ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ' ਰੱਖ ਲਿਆ।
ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
- 1934 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਬੇਸਹਾਰਾ, ਗੂੰਗੇ ਅਤੇ ਅਧਰੰਗ-ਗ੍ਰਸਤ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ 'ਤੇ ਲਾਵਾਰਿਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
- ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ 'ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ' ਰੱਖਿਆ।
- ਅਗਲੇ 14 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਘੁੰਮ ਕੇ ਭੀਖ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਪੱਥਰ ਦਿਲ ਵੀ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਪਿੰਗਲਵਾੜੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ (1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ)
- 1947 ਦੀ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ।
- ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਵਾਰਿਸ ਅਤੇ ਕੋੜ੍ਹ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
- 1957 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਪਿੰਗਲਵਾੜਾ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਸੋਸਾਇਟੀ' ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਵਾਈ।
- ਅੱਜ ਪਿੰਗਲਵਾੜਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਮਰੀਜ਼ਾਂ, ਅਨਾਥ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਮੁਫ਼ਤ ਇਲਾਜ, ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੇਮੀ
ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿਰਫ਼ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੀ ਸੇਵਾਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰੱਖਿਅਕ ਸਨ:
- ਜਦੋਂ ਅਜੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਦਾ ਰੌਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਿਆ, ਭਗਤ ਜੀ 1960ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ, ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨ, ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕਟਾਅ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।
- ਉਹ ਰੱਦੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪਰਚੇ ਛਾਪ ਕੇ ਬੱਸ ਅੱਡਿਆਂ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਵੰਡਦੇ ਸਨ।
ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਵਾਪਸ ਕਰਨਾ
1979 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਕਾਰੀ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਹਮਲਾ (ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ) ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ।
ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ
5 ਅਗਸਤ 1992 ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਾਨ ਰੂਹ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡਾ. ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਪਿੰਗਲਵਾੜੇ ਦੀ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਮਸ਼ਾਲ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਜਗਦਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ (2004), ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ: ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਦੇਣ, ਪਿੰਗਲਵਾੜਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
- ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ (1995), Unsung Heroes of India, Penguin Books.
- ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ (2000), ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੱਬੀ ਬੰਦੇ, ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ.