ਭੂਮਿਕਾ
ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ 'ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ' ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ 'ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਹਾਨੀ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਹਰ ਧਰਮ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਜਾਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਮਾਇਆ:
'ਡਿਠੇ ਸਭੇ ਥਾਵ ਨਹੀ ਤੁਧੁ ਜੇਹਿਆ॥ ਬਧੋਹੁ ਪੁਰਖਿ ਬਿਧਾਤੈ ਤਾਂ ਤੂ ਸੋਹਿਆ॥'
ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ
ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸੰਨ 1577 ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਆਰੰਭ ਕਰਵਾਈ। ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ 'ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ' ਜਾਂ 'ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ' ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ 52 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿੱਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਇੱਥੇ 'ਗੁਰੂ ਬਜ਼ਾਰ' ਵਸਾਇਆ।
ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ
ਸੰਨ 1588 (ਪੋਹ ਸੁਦੀ 1, ਸੰਮਤ 1645) ਨੂੰ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਾਹੌਰੀ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਹਜ਼ਰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰਖਵਾਈ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਲਾਸਾਨੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।
ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਲੱਖਣਤਾਵਾਂ ਹਨ:
- ਨੀਵੀਂ ਸਤ੍ਹਾ: ਰਵਾਇਤੀ ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਮਸਜਿਦਾਂ ਉੱਚੇ ਥੜ੍ਹੇ 'ਤੇ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲੋਂ ਨੀਵਾਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਹਲੀਮੀ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ।
- ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ: ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ (ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ, ਦੱਖਣ) ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰੱਖੇ ਗਏ, ਜੋ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦਰਬਾਰ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਚਾਰੇ ਵਰਣਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ) ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਚਾਰੇ ਕੋਨਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ।
ਸ੍ਰੀ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1604)
ਸੰਨ 1604 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮਸਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਪਾਸੋਂ 'ਸ੍ਰੀ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ' ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਵਾਈ।
- ਭਾਦਰੋਂ ਸੁਦੀ 1, ਸੰਮਤ 1661 (ਅਗਸਤ 1604) ਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਲਿਆ ਕੇ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
- ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥੀ (ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ) ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ।
- ਪਹਿਲਾ ਮੁੱਖਵਾਕ ਆਇਆ: 'ਸੰਤਾ ਕੇ ਕਾਰਜਿ ਆਪਿ ਖਲੋਇਆ ਹਰਿ ਕੰਮੁ ਕਰਾਵਣਿ ਆਇਆ ਰਾਮ॥'
ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ (1606)
ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ 1606 ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਨਮੁਖ 'ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ' (ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸਿੰਘਾਸਣ) ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪਹਿਨੀਆਂ।
- ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਰੂਹਾਨੀ ਭਗਤੀ (ਪੀਰੀ) ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ (ਮੀਰੀ) ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਜੋੜ ਸਿੱਖੀ ਦੇ 'ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ' ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ
18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਬੇਅਦਬੀਆਂ ਝੱਲੀਆਂ:
- ਮੱਸੇ ਰੰਗੜ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ (1740): ਜਦੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਚੌਧਰੀ ਮੱਸੇ ਰੰਗੜ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਨਾਚ-ਗਾਣੇ ਕਰਵਾ ਕੇ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ (ਮੀਰਾਂਕੋਟ) ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ (ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੀ) ਨੇ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਮੱਸੇ ਦਾ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕੀਤਾ।
- ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ (1757): ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਹਮਲਾਵਰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਵੱਲੋਂ ਸਰੋਵਰ ਪੂਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ 75 ਸਾਲਾ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਗੋਹਲਵਾੜ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸੀਸ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਤਲੀ 'ਤੇ ਸੀਸ ਧਰ ਕੇ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਈ।
- ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ (1762): ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ 1764 ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੇਵਾ
19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਅਗਾਧ ਸ਼ਰਧਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਿਆਂ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨਾ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1830 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੁੰਬਦਾਂ ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਪੱਤਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਵਰਕ ਚੜ੍ਹਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸਥਾਨ 'ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਕਾਸ਼ੀ, ਜੜਾਊ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗੱਚਕਾਰੀ ਦਾ ਬਿਹਤਰੀਨ ਕੰਮ ਕਰਵਾਇਆ।
ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ
- ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ: ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੁਫ਼ਤ ਰਸੋਈ ਘਰ (ਲੰਗਰ) ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 1 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ 2 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਇੱਕੋ ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਦੇ ਹਨ।
- ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ: ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੰਸਲੀ ਨਹਿਰ ਰਾਹੀਂ ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਣੀ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਭੰਜਨੀ ਬੇਰੀ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਅਤਿਅੰਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬੇਰੀ ਹੈ।