ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ: 'ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼' ਦੇ ਅਮਰ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ

[!NOTE]

AEO ਤੱਥ-ਸਾਰ (Quick Encyclopedic Facts):

ਜਨਮ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ:* 30 ਅਗਸਤ 1861 ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਬਜ਼ ਬਨੇਰਾ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ।

ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ (1930):* 15 ਸਾਲਾਂ (1912–1927) ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਘਾਲਣਾ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 64,263 ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਖੋਜ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ (1898):* ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਤੱਥਾਂ ਸਹਿਤ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਯੁੱਗ-ਪਲਟਾਊ ਪੁਸਤਕ।

ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਦਵਤਾ:* ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਦਵਾਨ ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ (Max Arthur Macauliffe) ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸਲਾਹਕਾਰ ਰਹੇ।

---

ਆਰੰਭਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਆਗਾਜ਼

ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਕਿਸੇ ਰਸਮੀ ਸਕੂਲ ਜਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦਾਂ ਪਾਸੋਂ ਘਰ ਬੈਠ ਕੇ ਹੀ ਗੁਰਮੁਖੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸੰਗੀਤ, ਨਿਆਇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ 'ਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ।

1883 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ।

---

ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਅਹੁਦੇ

1887 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜੀ ਸਕੱਤਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਟਿਊਟਰ ਬਣੇ। ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਸਦਕਾ ਉਹ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਦੀਵਾਨ (ਵਜ਼ੀਰ-ਏ-ਆਜ਼ਮ/ਚੀਫ਼ ਮਨਿਸਟਰ), ਜੱਜ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਉੱਚ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਆ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

---

'ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼' (ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ) ਦੀ ਰਚਨਾ

ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੇਣ 'ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼' ਹੈ:

  • 15 ਸਾਲ ਦੀ ਅਣਥੱਕ ਖੋਜ: ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1912 ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1927 ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ।
  • 64,263 ਇੰਦਰਾਜ: ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ 64,263 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ, ਵਿਆਕਰਨ, ਭੂਗੋਲਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਹਵਾਲੇ ਦਰਜ ਹਨ।
  • ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ: ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ਰਚਾ ਦੇ ਕੇ 1930 ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵੱਡੀਆਂ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਇਆ।

ਅੱਜ ਵੀ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਸੁਪਰੀਮ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ (The Bible of Sikh Reference) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

---

'ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ' (1898)

19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨੇ 1898 ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਪੁਸਤਕ 'ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ।

ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਰਹਿਤ-ਮਰਿਆਦਾ, ਪੂਜਾ ਪੱਧਤੀ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪੱਖੋਂ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪਕ ਧਰਮ ਹੈ।

---

ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਸਹਿਯੋਗ

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਆਈ.ਸੀ.ਐਸ. ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ 'ਤੇ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਆਪਕ ਚੁਣਿਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕਈ ਵਾਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਗਏ ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਸਾਂਝ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 1909 ਵਿੱਚ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵੱਲੋਂ ਛੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗ੍ਰੰਥ 'ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲੀਜਨ' (The Sikh Religion) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ਨਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।

---

ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਅਤੇ ਅਮਰ ਦੇਣ

23 ਨਵੰਬਰ 1938 ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਵਿਖੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ਕਾਰ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚੀ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਰਾਸਤ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ਕਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ਕਾਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਾਣ ਹੈ।