ਭੂਮਿਕਾ
ਭੰਡਾ ਭੰਡਾਰੀਆ ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਲ-ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਮਾਸੂਮ ਅਤੇ ਹਾਸ-ਮਜ਼ਾਕ ਭਰਪੂਰ ਖੇਡ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਡ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 5 ਤੋਂ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਮੁੰਡਿਆਂ) ਵੱਲੋਂ ਘਰਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜਿਆਂ, ਦਲਾਨਾਂ ਜਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਛਾਵੇਂ ਬੈਠ ਕੇ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖੇਡ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।
ਖੇਡਣ ਦਾ ਢੰਗ ਅਤੇ ਨਿਯਮ
- ਘੋੜੀ ਬਣਨਾ: ਪੁੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਸ ਬੱਚੇ ਸਿਰ ਵਾਰੀ (ਦਾਇ) ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਕੇ ਅਤੇ ਹੱਥ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਸਨੂੰ ਘੋੜੀ ਬਣਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਜਾਂ ਚੌਂਕੜੀ ਮਾਰ ਕੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।
- ਮੁੱਠੀਆਂ ਦਾ ਮੀਨਾਰ ਬਣਾਉਣਾ: ਬਾਕੀ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਆਪਣੀਆਂ ਬੰਦ ਮੁੱਠੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ (ਅੰਗੂਠਾ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਰੱਖ ਕੇ)। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 5 ਤੋਂ 10 ਮੁੱਠੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਚਾ ਥੰਮ੍ਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਤਾਲਬੱਧ ਕਾਵਿਕ ਸੰਵਾਦ:
- ਥੱਲੇ ਬੈਠਾ ਬੱਚਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ:
"ਭੰਡਾ ਭੰਡਾਰੀਆ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਭਾਰ?"
- ਉੱਪਰਲੇ ਬੱਚੇ ਤਾਲਬੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:
"ਇੱਕ ਮੁੱਠੀ ਚੁੱਕ ਲੈ ਦੂਜੀ ਤਿਆਰ!"
- ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੀ ਮੁੱਠੀ ਚੁੱਕ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਇਹੀ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁੱਠੀਆਂ ਚੁੱਕੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਛਾਲ ਮਾਰਨਾ ਅਤੇ ਭੱਜਣਾ: ਜਦੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁੱਠੀਆਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਰਲ ਕੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ:
"ਲੈ ਫੜ ਘੋੜੀ, ਲੰਮੇ ਪੈਰ!" ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਘੋੜੀ ਬਣੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਹਲਕੀ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇਠਲਾ ਬੱਚਾ ਉੱਠ ਕੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਛੂਹਣ (ਫੜਨ) ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਉਹ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਗਲੀ ਵਾਰੀ ਉਸਦੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਮਹੱਤਤਾ
- ਸਮੂਹਿਕ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਸੂਝ: ਇਹ ਖੇਡ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੋਕ-ਤਾਲ, ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਤੋਲ-ਤੁਕਾਂਤ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
- ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਭਾਰ ਦਾ ਸੰਕਲਪ: ਬੱਚੇ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਮੁੱਠੀਆਂ ਗਿਣਨੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (2004), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ।
- ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ (2005), ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਵਿਰਾਸਤੀ ਖੇਡਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ।
- ਡਾ. ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ (1996), ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲੋਕ ਵਿਰਸਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ.