ਭੰਗੜਾ: ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਲੋਕ ਨਾਚ, ਵਿਸਾਖੀ ਦੀ ਵਾਢੀ, ਢੋਲ ਦੀ ਥਾਪ, ਰਵਾਇਤੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ
ਭੰਗੜਾ (Bhangra) ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧੜਕਣ, ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਅਣਖ ਅਤੇ ਅਸੀਮ ਊਰਜਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਨਾਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਜਿਊਣ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀਆਂ ਕਣਕਾਂ ਦੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਲਹਿਰਾਹਟ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਇਹ ਨਾਚ ਅੱਜ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੱਚਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਨਾਚ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
---
1. ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਿਸਾਖੀ ਦੀ ਵਾਢੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ
- ਹਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਜਸ਼ਨ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਵਿਸਾਖ (ਅਪ੍ਰੈਲ) ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਪੱਕ ਕੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਮਨ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਝੂਮ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਪੈਲੀਆਂ ਦੀ ਵਾਢੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ 'ਤੇ ਢੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਢੋਲ ਦੀ ਗੂੰਜਦੀ ਤਾਲ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਸੰਦ ਰੱਖ ਕੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਸਨ।
- "ਜੱਟਾ ਆਈ ਵਿਸਾਖੀ": ਢੋਲ ਦੇ ਡਗੇ ਨਾਲ ਉੱਠਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਸਾਲ ਭਰ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਮਾਝੇ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ) ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ ਤੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੰਗੜੇ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ।
---
2. ਢੋਲ: ਭੰਗੜੇ ਦੀ ਰੂਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋਕ ਸਾਜ਼
ਭੰਗੜਾ ਢੋਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰਾ ਹੈ:
- ਢੋਲ (The Dhol): ਅੰਬ ਜਾਂ ਟਾਹਲੀ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਵੱਡਾ ਦੋ-ਮੂੰਹਾ ਢੋਲ ਜਿਸਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਮੋਟੀ ਚਮੜੀ (ਬੇਸ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਲੱਕੜ ਦੇ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਡਗੇ (Daga) ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਪਤਲੀ ਚਮੜੀ (ਟ੍ਰੇਬਲ) ਨੂੰ ਪਤਲੀ ਤਿੱਲੀ (Tilli) ਨਾਲ ਕੜਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਾਲਾਂ: ਕਹਿਰਵਾ, ਭੰਗੜਾ ਤਾਲ, ਧਮਾਲ, ਅਤੇ ਝੂਮਰ।
- ਚਿਮਟਾ (Chimta): ਲੋਹੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਚਿਮਟਾ ਜਿਸਦੇ ਉੱਪਰ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਛੈਣੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਤਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਛਣਕਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਅਲਗੋਜ਼ੇ (Algoze): ਦੋ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਬੰਸਰੀਆਂ ਦਾ ਜੋੜਾ ਜਿਸਨੂੰ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਤੂੰਬੀ (Tumbi): ਸੁੱਕੇ ਕੱਦੂ ਅਤੇ ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਇਕਲੌਤਾ ਸਾਜ਼ ਜਿਸਦੀ 'ਟੁਣਕ' ਭੰਗੜੇ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਜਾਨ ਫੂਕਦੀ ਹੈ।
- ਬੁਗਚੂ (Bugchu): ਚਮੜੇ ਵਾਲਾ ਡਮਰੂ-ਨੁਮਾ ਸਾਜ਼ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ਾਸ ਲੈਅਬੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।
---
3. ਭੰਗੜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਗ ਅਤੇ ਸਟੈੱਪ
ਭੰਗੜੇ ਦੇ ਸਟੈੱਪ ਮਰਦਾਨਾ ਤਾਕਤ, ਲਚਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹਨ:
- ਧਮਾਲ (Dhamal): ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਇੱਕ ਲੱਤ 'ਤੇ ਉੱਚੀ ਛਾਲ ਮਾਰਨਾ।
- ਚਾਲ (Chaal): ਮੋਢਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈਅਬੱਧ ਹਿਲਾਉਂਦਿਆਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਮਟਕਵੀਂ ਤੋਰ।
- ਸਿਆਲਕੋਟੀ (Sialkoti): ਇੱਕ ਹੱਥ ਕੰਨ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਉਂਦਿਆਂ ਖ਼ਾਸ ਲਚਕੀਲਾ ਗੇੜਾ।
- ਮਿਰਜ਼ਾ (Mirza): ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਾ ਤੇਜ਼ ਛੜੱਪਾ।
- ਫੁਮਣੀਆਂ (Phumnian): ਚੱਕਰ ਕੱਟਦਿਆਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਝੁਕ ਕੇ ਦੋਹਰੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤਾਲੀ ਵਜਾਉਣਾ।
- ਲੁੱਡੀ ਅਤੇ ਝੂਮਰ: ਮਾਲਵੇ ਅਤੇ ਬਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਝੂਮਦੀ ਚਾਲ ਜੋ ਭੰਗੜੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀ।
---
4. ਸ਼ਾਹੀ ਰਵਾਇਤੀ ਪਹਿਰਾਵਾ (Bhangra Regalia)
ਭੰਗੜੇ ਦੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ:
- ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ: ਸਟਾਰਚ ਲਗਾ ਕੇ ਕਲਫ਼ ਕੀਤੀ ਸ਼ਾਹੀ ਦਸਤਾਰ ਜਿਸਦੇ ਉੱਪਰ ਮੋਰ ਦੇ ਖੰਭ ਵਾਂਗ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਾਨਦਾਰ 'ਤੁਰਲਾ' (ਸ਼ਮਲਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਕੁੜਤਾ: ਚਮਕਦਾਰ ਰੇਸ਼ਮੀ ਜਾਂ ਸੂਤੀ ਢਿੱਲਾ ਕੁੜਤਾ।
- ਚਾਦਰਾ: ਲੱਕ ਦੁਆਲੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਸਟਾਰਚ ਕੀਤਾ ਤਹਮਤ (ਚਾਦਰਾ) ਜੋ ਨੱਚਣ ਵੇਲੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘੇਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਵਾਸਕਟ (Wasket): ਬਿਨਾਂ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੀ ਰੇਸ਼ਮੀ ਜੈਕਟ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਤਿੱਲੇ ਅਤੇ ਗੋਟੇ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਗਹਿਣੇ: ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਸੋਨੇ ਦਾ 'ਕੈਂਠਾ', ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਮਾਲ, ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੱਲੇਦਾਰ ਦੇਸੀ ਜੁੱਤੀ।
---
5. ਸਟੇਜੀ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ (1950ਵਿਆਂ ਦਾ ਦੌਰ)
1947 ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਟੀਮਾਂ ਨੇ ਭੰਗੜੇ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਪੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਲਿਆਂਦਾ:
- ਦੀਪਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ: ਮਨੋਹਰ ਦੀਪਕ, ਅਵਤਾਰ ਦੀਪਕ ਅਤੇ ਬਲਬੀਰ ਦੀਪਕ ਨੇ ਸੁਨਾਮ (ਸੰਗਰੂਰ) ਵਿਖੇ ਭੰਗੜੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਸਮੀ ਸਟੇਜ ਟੀਮ ਬਣਾਈ।
- 1954 ਦਾ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ: ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ਪਰੇਡ ਮੌਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭੰਗੜੇ ਨੇ ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀਲ ਲਿਆ। ਨਹਿਰੂ ਖ਼ੁਦ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਆ ਕੇ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ।
---
6. ਗਲੋਬਲ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ
ਅੱਜ ਭੰਗੜਾ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਗਲੋਬਲ ਯੂਥ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਡਾਂਸ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ:
- ਯੂ.ਕੇ. ਭੰਗੜਾ ਬੀਟ: 1980ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨੀਆ (ਬਰਮਿੰਘਮ, ਲੰਡਨ) ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ (ਅਲਾਪ, ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਐਮ.ਸੀ.) ਨੇ ਢੋਲ ਦੀ ਤਾਲ ਨੂੰ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਸਿੰਥੇਸਾਈਜ਼ਰ ਅਤੇ ਹਿੱਪ-ਹੌਪ ਬੀਟਸ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ 'ਯੂ.ਕੇ. ਭੰਗੜਾ' ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।
- ਕਾਲਜ ਮੁਕਾਬਲੇ: ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ 'ਭੰਗੜਾ ਬਲੋਅਆਊਟ' (Bhangra Blowout) ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
- ਫਿਟਨੈੱਸ ਅਤੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ: ਅੱਜ 'ਮਸਲਾ ਭੰਗੜਾ' (Masala Bhangra) ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰੀ ਕਾਰਡੀਓ-ਫਿਟਨੈੱਸ ਕਸਰਤ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।