ਭੂਮਿਕਾ
ਬੁਗਚੂ (Bugchu), ਜਿਸਨੂੰ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ 'ਬੁੱਘਚੂ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲਚਸਪ, ਹਾਸ-ਰਸੀ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਤਾਲ-ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਜ਼ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੁਗਚੂ ਵਾਦਕ ਇਸਦੀ ਤਾਰ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਪੁੜੇ ਉੱਤੇ ਉਂਗਲ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਲਚਕਦਾਰ ਗੂੰਜ ('ਬੁੜਿੰਗ... ਬੁੜਿੰਗ') ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਲਵਈ ਗਿੱਧੇ, ਤੀਆਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਬਿਆਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਬੁਗਚੂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ
ਬੁਗਚੂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਬੜੀ ਕਲਾਤਮਕ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:
- ਕਾਇਆ (Resonator): ਬੁਗਚੂ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੁੱਕੇ ਕੱਦੂ (ਤੂੰਬੇ) ਵਿੱਚੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਟਾਹਲੀ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਖੋਖਲਾ ਕਰਕੇ ਕਮੰਡਲ ਵਰਗਾ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਸਿਰਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਚੌੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਛਲਾ ਸਿਰਾ ਤੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਪੁੜਾ (ਖੱਲ): ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਬਾਰੀਕ ਖੱਲ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਡੋਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੱਸ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਜਾਦੂਈ ਤਾਰ (ਗੱਟ): ਇਸ ਸਾਜ਼ ਦੀ ਅਸਲ ਜਿੰਦ-ਜਾਨ ਇਸਦੇ ਪੁੜੇ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣੀ ਛੋਟੀ ਮੋਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੋਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਆਂਦਰ ਦੀ ਤਾਰ (ਗੱਟ) ਜਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੇਸ਼ਮੀ ਡੋਰੀ ਲੰਘਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦੀ ਛੋਟੀ ਗੰਢ (ਟਿੱਕੀ) ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਤਾਰ ਬਾਹਰ ਨਾ ਖਿਸਕੇ। ਬਾਹਰਲੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਲੱਕੜ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਗੋਲ ਛੱਲਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਉਂਗਲ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਤਕਨੀਕ
ਬੁਗਚੂ ਨੂੰ ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਚਮੜੇ ਦੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ:
- ਵਾਦਕ ਬੁਗਚੂ ਦੇ ਤੰਗ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੱਬੀ ਕੱਛ ਜਾਂ ਪੇਟ ਨਾਲ ਘੁੱਟ ਕੇ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
- ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਉਂਗਲ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਦੇ ਛੱਲੇ ਨੂੰ ਫਸਾ ਕੇ ਤਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਖਿੱਚਿਆ (ਤਣਾਅ ਦਿੱਤਾ) ਅਤੇ ਢਿੱਲਾ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਪੁੜੇ ਉੱਤੇ ਥਾਪ ਜਾਂ ਚੋਟ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਤਾਰ ਨੂੰ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਮੜੇ ਦਾ ਤਣਾਅ ਵਧਣ ਕਾਰਨ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਸੁਰ ਇੱਕਦਮ ਉੱਚੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਾਰ ਢਿੱਲੀ ਛੱਡਣ 'ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਡੂੰਘੀ ਗੂੰਜ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ 'ਵਾਹਵਾਹ' ਵਾਲਾ ਲਚਕੀਲਾ ਕੰਪਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮਲਵਈ ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਤਾ
- ਮਲਵਈ ਗਿੱਧਾ (ਬਾਬਿਆਂ ਦਾ ਗਿੱਧਾ): ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਗੱਭਰੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਲਵਈ ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀਆਂ ਪਾਉਣ ਵੇਲੇ ਬੁਗਚੂ ਸਭ ਤੋਂ ਮੋਹਰੀ ਸਾਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:
*"ਬੁਗਚੂ ਵੱਜਦਾ ਬੋਲੀ ਪੈਂਦੀ, ਵੇਖ ਸ਼ੌਕ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ!
ਮੇਲੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰੌਣਕ ਲਾਉਂਦਾ, ਜੋੜਾ ਅਣਖੀ ਯਾਰਾਂ ਦਾ!"*
- ਹਾਸ-ਰਸ ਅਤੇ ਸਾਂਗ: ਪੰਜਾਬੀ ਨਕਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਰਾਸੀਆਂ ਦੇ ਹਾਸ-ਰਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਹਸਾਉਣ ਲਈ ਬੁਗਚੂ ਦੀਆਂ ਅਜੀਬੋ-ਗ਼ਰੀਬ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ (1988), ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਅਲਕਾ ਪਾਂਡੇ (1999), Folk Music and Musical Instruments of Punjab, Mapin.
- ਡਾ. ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (1979), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ।