ਭੂਮਿਕਾ
ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਹਿਤਕ, ਰੋਚਕ ਅਤੇ ਹਾਸ-ਮੁਹੱਬਤ ਵਾਲੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਖ਼ਾਸ ਪਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਲਾੜਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਰਸਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਅੰਦਰ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਲੀਆਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਰੋਕ ਕੇ ਖਲੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਲਾੜੇ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਤਾਂ ਹੀ ਜਾਣ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੇਕਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਮਾਇਸ਼ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ 'ਛੰਦ' ਸੁਣਾਵੇ।
ਰਸਮ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ
- 'ਛੰਦ' ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਛੰਦ-ਬੱਧ ਕਾਵਿਕ ਰੂਪ ਹੈ।
- 'ਪਰਾਗਾ' ਸ਼ਬਦ ਭੱਠੀ 'ਤੇ ਭੁੰਨਣ ਵਾਲੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪੂਰ (ਵਾਰੀ) ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਸਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਜਾਂ ਤੁਕਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਲੜੀ ਜੋ ਤਾਲਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਚਾਰੀ ਜਾਵੇ।
- ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਲਾੜੇ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਸੂਝ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਲਾੜੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਤੁਕਬੰਦੀ ਜੋੜ ਕੇ ਛੰਦ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਸਨ।
ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਮੂਨੇ
ਛੰਦ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਸਥਾਈ ਤੁਕ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:
- ਸੱਸ ਅਤੇ ਸਹੁਰੇ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ:
- "ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਆਈਏ ਜਾਈਏ, ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਘਿਓ...
ਸੱਸ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵਰਗੀ, ਸਹੁਰਾ ਮੇਰਾ ਪਿਓ!"
- ਸਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿੱਠੀ ਛੇੜ-ਛਾੜ:
- "ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਆਈਏ ਜਾਈਏ, ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਥਾਲੀ...
ਜਿੰਨੀ ਮੈਨੂੰ ਤੂੰ ਵੇ ਪਿਆਰੀ, ਓਨੀ ਤੇਰੀ ਸਾਲੀ!"
- ਦੁਲਹਨ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ:
- "ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਆਈਏ ਜਾਈਏ, ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਗੰਨਾ...
ਸਭ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੋਹਣਾ, ਮੇਰੀ ਸੱਜਣੀ ਦਾ ਪੰਨਾ!"
- ਹਾਸ-ਵਿਅੰਗ ਵਾਲੇ ਛੰਦ:
ਜੇਕਰ ਲਾੜਾ ਹਾਜ਼ਰ-ਜੁਆਬ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਚਿੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਵਿਅੰਗਮਈ ਛੰਦ ਵੀ ਸੁਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:
- "ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਆਈਏ ਜਾਈਏ, ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਕੀੜੀ...
ਸਾਲੀ ਮੇਰੀ ਐਂ ਖੜ੍ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ!"
ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ
- ਜੀਜੇ-ਸਾਲੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ: ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਜੇ ਅਤੇ ਸਾਲੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹ-ਡੁੱਲ੍ਹ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਦੀ ਰਸਮ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
- ਸ਼ਗਨ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ: ਛੰਦ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਲੀਆਂ ਲਾੜੇ ਕੋਲੋਂ ਸ਼ਗਨ ਵਜੋਂ ਪੈਸੇ ਜਾਂ ਤੋਹਫ਼ੇ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਚੌਲ ਜਾਂ ਖੀਰ ਖੁਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ (1988), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ: ਵਿਆਹ ਦੇ ਗੀਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (2004), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ।
- ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ (2006), ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਆਰਸੀ, ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ.