ਭੂਮਿਕਾ
ਚਿਮਟਾ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ, ਸੂਫ਼ੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਮਕੀਲਾ ਅਤੇ ਖੜਕਵਾਂ ਤਾਲ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਪੇਂਡੂ ਚੁੱਲ੍ਹੇ-ਚੌਕੇ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀਆਂ ਸੇਕਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸੰਦ 'ਚਿਮਟੇ' ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭੰਗੜੇ ਦੀ ਧਮਾਲ, ਵਿਆਹਾਂ ਦੀ ਜਾਗੋ, ਸੂਫ਼ੀ ਕੱਵਾਲੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਮਟੇ ਦੀ ਛਣਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਜੋਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਪਿਛੋਕੜ
- ਰਸੋਈ ਤੋਂ ਸਟੇਜ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ: ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੋਗੀ, ਨਾਥ ਅਤੇ ਮਲੰਗ ਫ਼ਕੀਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗਣ ਜਾਂ ਹਰੀ-ਜਸ ਗਾਉਣ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਅੱਗ ਵਾਲੇ ਚਿਮਟੇ ਨੂੰ ਹੀ ਤਾਲ ਵਜੋਂ ਖੜਕਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।
- ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਲੋਹੇ ਦੇ ਚਿਮਟੇ ਉੱਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਛੈਣੀਆਂ (ਕਟੋਰੀਆਂ) ਪਰੋਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰਨ ਤਾਲ ਸਾਜ਼ ਬਣ ਗਿਆ।
- 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਆਲਮ ਲੋਹਾਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਾਇਕੀ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ 'ਜੁਗਨੀ') ਦਾ ਮੁੱਖ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਚਿਮਟੇ ਦੀ ਗੂੰਜ ਪਹੁੰਚਾਈ।
ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ
ਚਿਮਟਾ ਬਣਾਉਣਾ ਲੁਹਾਰਾਂ ਦੀ ਨਿਪੁੰਨ ਕਲਾ ਹੈ:
- ਲੋਹੇ ਦੀ ਪੱਤੀ (The Iron Frame): ਲਗਭਗ 2 ਤੋਂ 3.5 ਫੁੱਟ ਲੰਮੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਠੋਸ ਪੱਤੀ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਮੋੜ ਕੇ ਚਿਮਟੇ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਿਰਿਆਂ 'ਤੇ ਸਜਾਵਟੀ ਮੁੰਦਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਛੈਣੇ ਜਾਂ ਝਾਂਜਰਾਂ (Brass Jingles): ਚਿਮਟੇ ਦੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਬਾਹਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਛੇਕ ਕਰਕੇ ਪਿੱਤਲ ਜਾਂ ਕਾਂਸੀ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਗੋਲ ਛੈਣੀਆਂ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰੋਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ (ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 7 ਤੋਂ 12 ਜੋੜੇ)।
- ਲੋਹੇ ਦਾ ਛੱਲਾ (Rattle Ring): ਵਾਦਕ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਚਿਮਟੇ ਦੇ ਜੋੜ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਦਾ ਛੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਚਿਮਟੇ ਦੀ ਪੱਤੀ 'ਤੇ ਸੱਟ ਮਾਰ ਕੇ ਬੇਸ ਤਾਲ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਾਦਨ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ
ਚਿਮਟਾ ਵਜਾਉਣਾ ਸਰੀਰਕ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਲਚਕਦਾਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ:
- ਵਾਦਕ ਚਿਮਟੇ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਛਾਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਜਦੋਂ ਦੋਹਾਂ ਬਾਹਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਛੈਣੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾ ਕੇ ਛਣ-ਛਣ ਦੀ ਉੱਚੀ ਧੁਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- ਨਾਲ ਹੀ, ਉਂਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਲੋਹੇ ਦੀ ਮੁੰਦਰੀ ਨਾਲ ਚਿਮਟੇ ਦੇ ਲੋਹੇ 'ਤੇ ਠੱਕ-ਠੱਕ ਦੀ ਥਾਪ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਦਕ ਚਿਮਟੇ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉਛਾਲਦੇ ਹੋਏ, ਨੱਚਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਘੁਮਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅਦਭੁੱਤ ਕਰਤੱਬ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਆਲਮ ਲੋਹਾਰ ਅਤੇ ਆਰਿਫ਼ ਲੋਹਾਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ
- ਆਲਮ ਲੋਹਾਰ: ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 'ਚਿਮਟੇ ਵਾਲਾ ਗਾਇਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 'ਜੁਗਨੀ', 'ਹੀਰ' ਅਤੇ 'ਮਿਰਜ਼ਾ' ਗਾਉਂਦਿਆਂ ਚਿਮਟੇ ਨੂੰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸ਼ਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।
- ਆਰਿਫ਼ ਲੋਹਾਰ: ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਿਆਂ ਆਰਿਫ਼ ਲੋਹਾਰ ਨੇ 'ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ' (Coke Studio) ਵਿੱਚ ਚਿਮਟੇ ਦੀ ਧਮਕ ਨੂੰ ਪੌਪ ਅਤੇ ਰੌਕ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ (1990), ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਜ਼, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (2004), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ।
- ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ (1998), ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ।