ਚੂੜਾ, ਕਲੀਰੇ ਅਤੇ ਵਟਣਾ: ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸ਼ਗਨਮਈ ਰੰਗ
ਮੁੱਖ ਨਿਚੋੜ: ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਰਸਮਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕੰਨਿਆ ਦੇ ਕੰਨਿਆ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਸੁਹਾਗਣ ਬਣਨ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਅਸੀਸਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਨਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਲਾਡ, ਮਾਮੇ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ਕ ਰੋਲ ਅਤੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਭਰੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਰਸਮਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਹਨ।
---
1. ਚੂੜਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਅਤੇ ਨਾਨਕਿਆਂ ਦਾ ਰੋਲ
ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ ਚੂੜਾ (ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਾਥੀ-ਦੰਦ ਦਾ ਅਤੇ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਲੱਖ ਜਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਗਹਿਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੁਹਾਗ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ:
- ਮਾਮੇ-ਮਾਮੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਗਨ: ਚੂੜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੁੜੀ ਦੇ ਸੱਕੇ ਮਾਮੇ ਵੱਲੋਂ 'ਨਾਨਕੇ ਛੱਕ' ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਚੂੜਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕਦਾ।
- ਕੱਚੀ ਲੱਸੀ ਵਿੱਚ ਧੋਣਾ: ਚੂੜਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ ਗੁਲਾਬ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਕੱਚੇ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਪਾਣੀ (ਕੱਚੀ ਲੱਸੀ) ਵਿੱਚ ਡੁਬੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੀਤ ਚੂੜੇ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਠੰਢਕ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
- ਅੱਖਾਂ ਢਕਣਾ: ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਮਾਮਾ ਆਪਣੀ ਭਾਣਜੀ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੂੜਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੰਨਿਆ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਢਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਚੂੜੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨਾ ਵੇਖੇ (ਕਿਤੇ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ)।
- ਸੁਹਾਗਣਾਂ ਦੀ ਅਸੀਸ: ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਸੁਹਾਗਣ ਔਰਤਾਂ ਚੂੜੇ ਨੂੰ ਛੋਹ ਕੇ ਧੀ ਨੂੰ 'ਸਦਾ ਸੁਹਾਗਣ ਰਹੋ' ਦੀ ਅਸੀਸ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
---
2. ਕਲੀਰੇ ਝਾੜਨ ਦੀ ਰਸਮ
ਚੂੜਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾੜੀ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਉਸਦੇ ਚੂੜੇ ਨਾਲ ਸੁਨਹਿਰੀ, ਛਤਰੀ-ਨੁਮਾ ਛਣਕਦੇ 'ਕਲੀਰੇ' ਬੰਨ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਸੁੱਕੇ ਮੇਵੇ ਅਤੇ ਮਖਾਣੇ ਪਰੋਏ ਹੁੰਦੇ ਸਨ):
- ਕਲੀਰੇ ਝਾੜਨ ਦਾ ਸ਼ਗਨ: ਕੰਨਿਆ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁਆਰੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਕਲੀਰੇ ਛਣਕਾਉਂਦੀ ਹੈ।
- ਲੋਕ-ਮਾਨਤਾ: ਜਿਸ ਕੁੜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕਲੀਰੇ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਜਾਂ ਪੱਤੀ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲਾ ਵਿਆਹ ਉਸੇ ਕੁੜੀ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਰਸਮ ਲੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਹਾਸਾ-ਠੱਠਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
---
3. ਮਾਈਆਂ ਬੈਠਣਾ ਅਤੇ ਵਟਣਾ ਮਲਣ ਦੀ ਰਸਮ
ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰ ਅਤੇ ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ 'ਮਾਈਆਂ' ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
- ਚੌਂਕੀ ਪੂਰਨਾ: ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਆਟੇ ਨਾਲ ਚੌਂਕੀ ਪੂਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਫੱਟੀ ਰੱਖ ਕੇ ਵਰ ਜਾਂ ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਵਟਣੇ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ: ਜੌਂ ਜਾਂ ਵੇਸਣ ਦਾ ਆਟਾ, ਹਲਦੀ, ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਤੇਲ, ਗੁਲਾਬ ਜਲ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਬਟਨ (ਵਟਣਾ) ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਦੂਭ ਘਾਹ ਨਾਲ ਸ਼ਗਨ: ਮਾਂ, ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਭਾਬੀਆਂ ਦੂਭ (ਹਰੇ ਘਾਹ) ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਤੇਲ ਲਗਾ ਕੇ ਵਟਣਾ ਮਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹਲਦੀ ਦਾ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਰੋਗ-ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
- ਗਾਨਾ ਬੰਨ੍ਹਣਾ: ਵਟਣਾ ਮਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਲ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਧਾਗੇ ਦਾ 'ਗਾਨਾ' (ਮੌਲੀ) ਗੁੱਟ 'ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦਾ ਛੱਲਾ ਅਤੇ ਕੌਡੀ ਪਰੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਬੁਰੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਰਹੇ।
---
4. ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਟਣਾ ਲੋਕ-ਗੀਤ
ਵਟਣਾ ਮਲਣ ਵੇਲੇ ਔਰਤਾਂ ਢੋਲਕੀ 'ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਗਨਮਈ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ:
ਮਲ ਮਲ ਨੁਹਾਓ ਨੀ, ਵਟਣਾ ਲਗਾਓ ਨੀ,
ਸਾਡੇ ਵੀਰੇ ਦੀ ਅੱਜ ਆਈ ਏ ਵਾਰੀ!
ਹਲਦੀ ਦਾ ਰੰਗ ਪੀਲਾ, ਲਾੜਾ ਸਾਡਾ ਛਬੀਲਾ,
ਵੇਹੜੇ ਵਿੱਚ ਨੱਚੇ ਸਾਰੀ ਖ਼ੁਮਾਰੀ!
---
5. ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ
ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਰਸਮਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਈਚਾਰਕ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਨਾਨਕਿਆਂ ਦੇ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਚੂੜਾ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵਾ ਮਹੀਨਾ (40 ਦਿਨ) ਜਾਂ ਸਾਲ ਭਰ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਨਵੀਂ ਵਿਆਹੀ ਵਹੁਟੀ ਤੋਂ ਘਰ ਦਾ ਕੋਈ ਭਾਰੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਰਸਮਾਂ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹ ਦਾ ਦਿਲ ਹਨ।