ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਚਾਰ ਲਾਵਾਂ: ਸਿੱਖ ਵਿਆਹ ਦਾ ਇਲਾਹੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ
ਮੁੱਖ ਨਿਚੋੜ: ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਰੂਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰੀਤ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਲਾਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸੰਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਕਾਰਜ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
1. ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ 'ਅਨੰਦੁ' ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਰਸਮਾਂ (ਵੇਦੀ, ਹੋਮ, ਕੁੰਡਲੀ) ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਧਾਰਿਤ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 1579 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਤਾ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਰਾਗ ਸੂਹੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਲਾਵਾਂ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ।
ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਂਵਾਕ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ:
ਧਨ ਪਿਰੁ ਏਹਿ ਨ ਆਖੀਅਨਿ ਬਹਿਨਿ ਇਕਠੇ ਹੋਇ ॥
ਏਕ ਜੋਤਿ ਦੁਇ ਮੂਰਤੀ ਧਨ ਪਿਰੁ ਕਹੀਐ ਸੋਇ ॥ (ਅੰਗ 788)
(ਉਹ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਸ਼ ਸੱਚੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਸੱਚੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਉਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜੋਤ (ਰੂਹ) ਵੱਸਦੀ ਹੈ।)
---
2. ਚਾਰ ਲਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਅਰਥ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਰਾਗ ਸੂਹੀ ਛੰਤ ਮਹਲਾ ੪ ਅਧੀਨ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ ਚਾਰ ਲਾਵਾਂ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਚਾਰ ਪੜਾਅ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ:
ਪਹਿਲੀ ਲਾਵ (ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਕਰਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਨਾ):
ਹਰਿ ਪਹਿਲੜੀ ਲਾਵ ਪਰਵਿਰਤੀ ਕਰਮ ਦ੍ਰਿੜਾਇਆ ਬਲਿ ਰਾਮ ਜੀਉ ॥
ਬਾਣੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੇਦੁ ਧਰਮੁ ਦ੍ਰਿੜਹੁ ਪਾਪ ਤਜਾਇਆ ਬਲਿ ਰਾਮ ਜੀਉ ॥
- ਅਰਥ: ਪਹਿਲੀ ਲਾਵ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੰਸਾਰੀ ਗ੍ਰਹਿਸਤ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨੇਮਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਸਤ ਜੀਵਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦੂਜੀ ਲਾਵ (ਸਤਿਗੁਰੂ ਭੇਟਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰਭਉ ਦਾ ਮਿਲਾਪ):
ਹਰਿ ਦੂਜੜੀ ਲਾਵ ਸਤਿਗੁਰੁ ਪੁਰਖੁ ਮਿਲਾਇਆ ਬਲਿ ਰਾਮ ਜੀਉ ॥
ਨਿਰਭਉ ਭੈ ਮਨੁ ਹੋਇ ਹਉਮੈ ਮੈਲੁ ਗਵਾਇਆ ਬਲਿ ਰਾਮ ਜੀਉ ॥
- ਅਰਥ: ਦੂਜੀ ਲਾਵ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਹਉਮੈ (ਹੰਕਾਰ) ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਨਿਰਭਉ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅਦਬ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ ਅੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਸ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤੀਜੀ ਲਾਵ (ਮਨਿ ਚਾਉ ਭਇਆ ਅਤੇ ਸੰਤ ਜਨਾ ਦੀ ਸੰਗਤ):
ਹਰਿ ਤੀਜੜੀ ਲਾਵ ਮਨਿ ਚਾਉ ਭਇਆ ਬੈਰਾਗੀਆ ਬਲਿ ਰਾਮ ਜੀਉ ॥
ਸੰਤ ਜਨਾ ਹਰਿ ਮੇਲੁ ਹਰਿ ਪਾਇਆ ਵਡਭਾਗੀਆ ਬਲਿ ਰਾਮ ਜੀਉ ॥
- ਅਰਥ: ਤੀਜੀ ਲਾਵ ਵਿੱਚ ਮਨ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਸੱਚਾ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਚਾਅ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਰਾਹੀਂ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਲਗਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਚੌਥੀ ਲਾਵ (ਸਹਜ ਅਨੰਦੁ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਪ):
ਹਰਿ ਚਉਥੜੀ ਲਾਵ ਮਨਿ ਸਹਜੁ ਭਇਆ ਹਰਿ ਪਾਇਆ ਬਲਿ ਰਾਮ ਜੀਉ ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਮਿਲਿਆ ਸੁਭਾਇ ਹਰਿ ਮਨਿ ਤਨਿ ਮੀਠਾ ਲਾਇਆ ਬਲਿ ਰਾਮ ਜੀਉ ॥
- ਅਰਥ: ਚੌਥੀ ਲਾਵ ਵਿੱਚ ਮਨ ਪੂਰਨ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ (ਅਨੰਦ) ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰੀ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰੂਹਾਨੀ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
---
3. ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੀ ਰਸਮੀ ਮਰਯਾਦਾ
- ਵਰ-ਕੰਨਿਆ ਦੀ ਬੈਠਕ: ਵਰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਕੰਨਿਆ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਸਨਮੁਖ ਬੈਠਦੇ ਹਨ।
- ਸਹਿਮਤੀ ਦੀ ਅਰਦਾਸ: ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਵਰ-ਕੰਨਿਆ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਪੱਲੇ ਦੀ ਰਸਮ: ਲੜਕੀ ਦਾ ਪਿਤਾ (ਜਾਂ ਸਰਪ੍ਰਸਤ) ਲਾੜੇ ਦੇ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਪਏ ਸ਼ਾਲ/ਪੱਲੇ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਲੜਕੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਲੜਕੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।
- ਲਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਪਰਿਕਰਮਾ: ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਲਾਵ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਰਾਗੀ ਜਥਾ ਉਸਨੂੰ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਲਾਵ ਦੇ ਗਾਇਨ ਦੌਰਾਨ ਵਰ ਅੱਗੇ ਅਤੇ ਕੰਨਿਆ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦੱਖਣਾ (ਪਰਿਕਰਮਾ) ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ।
- ਅਨੰਦੁ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ: ਚਾਰ ਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ ਰਾਮਕਲੀ ਮਹਲਾ ੩ ਅਨੰਦੁ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਪੰਜ ਅਤੇ 40ਵੀਂ ਪਉੜੀ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਅਤੇ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸਾਦ: ਅੰਤਿਮ ਅਰਦਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਕ (ਹੁਕਮਨਾਮਾ) ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
---
4. ਅਨੰਦ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
- 1909 ਦਾ ਅਨੰਦ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਸਰਦਾਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ 22 ਅਕਤੂਬਰ 1909 ਨੂੰ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਕੌਂਸਲ ਵੱਲੋਂ 'ਅਨੰਦ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ VII of 1909' ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
- 2012 ਦੀ ਸੋਧ: ਸਾਲ 2012 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਸਿੱਧੇ ਅਨੰਦ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ ਅਧੀਨ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।