ਸੁਹਾਗ (ਧੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ-ਗੀਤ)
ਸੁਹਾਗ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ, ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਰਹਿਤਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਮਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇਵੇਧਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਤੈਅ ਹੋ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਲੜਕੀ ਦੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਆਣੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਢੋਲਕੀ ਦੀ ਥਾਪ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ 'ਸੁਹਾਗ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਗੀਤ ਕੇਵਲ ਵਿਆਹ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਧੀ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਲਵਲਿਆਂ, ਬਾਬਲ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਨਿੱਘ, ਮਾਂ ਦੇ ਅਥਾਹ ਮੋਹ, ਭੈਣਾਂ-ਸਹੇਲੀਆਂ ਨਾਲ ਬਿਤਾਏ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣੇ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਧਰਨ ਸਮੇਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਡਰਾਂ ਤੇ ਆਸਾਂ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹਨ।
---
ਸ਼ਬਦ ਨਿਰੁਕਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ
'ਸੁਹਾਗ' ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ 'ਸੌਭਾਗਯ' ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਚੰਗਾ ਭਾਗ, ਸੁਭਾਗਤਾ ਜਾਂ ਸੁਹਾਗਣ ਹੋਣ ਦਾ ਉੱਚ ਰੁਤਬਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਹਾਗਣ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪਤੀ ਜਿਊਂਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸੁਹਾਗ ਦੇ ਇਸੇ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਾਇਆ ਹੈ:
- ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ 'ਕੰਨਿਆ' ਜਾਂ 'ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
- ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ 'ਕੰਤ' (ਪਤੀ) ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
- ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ 'ਸੁਹਾਗਣੀ' ਉਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਹੈ:
"ਧਨ ਪਿਰੁ ਏਹਿ ਨ ਆਖੀਅਨਿ ਬਹਨਿ ਇਕਠੇ ਹੋਇ ॥
ਏਕ ਜੋਤਿ ਦੁਇ ਮੂਰਤੀ ਧਨ ਪਿਰੁ ਕਹੀਐ ਸੋਇ ॥" (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਗ 788)
---
ਸੁਹਾਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਸ਼ੇ
- ਧੀ ਅਤੇ ਬਾਬਲ (ਪਿਤਾ) ਦਾ ਸੰਵਾਦ: ਸੁਹਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਧੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਵਰ ਅਤੇ ਘਰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ, ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਹੋਵੇ।
- ਚਿੜੀਆਂ ਦਾ ਚੰਬਾ (ਵਿਦਾਇਗੀ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ): ਪੰਜਾਬੀ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਚਿੜੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਾਂਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਲ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਚੁਗਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਉਡਾਰੀ ਭਰ ਕੇ ਦੂਰ ਦੇਸ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ: ਧੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦਰਦ ਸਮੇਂ ਧੀਰਜ ਧਰਨ ਲਈ ਆਖਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਧੀਆਂ ਨੇ ਵਿਦਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਬੀਆਂ ਦਾ ਸਾਥ: ਵੀਰੇ ਦੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਭਾਬੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸੁਹਾਗਾਂ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ।
---
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੁਹਾਗਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕਾਵਿ-ਨਮੂਨੇ
1. ਚੜ੍ਹ ਚੁਬਾਰੇ ਸੁੱਤਿਆ ਬਾਬਲ
ਇਹ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸੁਹਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਧੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਆਦਰਸ਼ਕ ਰਿਸ਼ਤੇ-ਨਾਤੇ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੈ:
"ਚੜ੍ਹ ਚੁਬਾਰੇ ਸੁੱਤਿਆ ਬਾਬਲ, ਆਇਓ ਤੇਰੇ ਕਾਜ ਰਚਾਉਣ!
ਨੀ ਮੈਂ ਲਾਡਲੀ ਧੀ ਬਾਬਲ ਦੀ, ਮੇਰਾ ਕਾਜ ਰਚਾ ਵੇ ਬਾਬਲ!
ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਰ ਲੋੜੀਏ ਧੀਏ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਰ ਲੋੜੀਏ?
ਚੰਨ ਸੂਰਜ ਜਿਹਾ ਵਰ ਲੋੜੀਏ ਬਾਬਲ, ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ!
ਦਾਈਆਂ ਦੇ ਘਰ ਜਾਵਾਂ ਬਾਬਲਾ, ਉਹ ਤਾਂ ਦੇਵਣਗੇ ਅਸੀਸਾਂ,
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਗੋਦੀ ਖਿਡਾਇਆ, ਮੇਰੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਆਸਾਂ!"
2. ਸਾਡਾ ਚਿੜੀਆਂ ਦਾ ਚੰਬਾ ਵੇ
ਇਸ ਅਮਰ ਸੁਹਾਗ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਅੱਜ ਵੀ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਅੱਖ ਨਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:
"ਸਾਡਾ ਚਿੜੀਆਂ ਦਾ ਚੰਬਾ ਵੇ, ਬਾਬਲ ਅਸਾਂ ਉੱਡ ਜਾਣਾ!
ਸਾਡੀ ਲੰਮੀ ਉਡਾਰੀ ਵੇ, ਬਾਬਲ ਕਿਹੜੇ ਦੇਸ ਜਾਣਾ?
ਤੇਰੇ ਮਹਿਲਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਵੇ, ਬਾਬਲ ਡੋਲਾ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ!
ਇੱਕ ਇੱਟ ਪੁਟਾਵਾਂ ਧੀਏ, ਘਰ ਜਾ ਆਪਣੇ!
ਤੇਰੀਆਂ ਬਾਗ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਵੇ, ਬਾਬਲ ਗੁੱਡੀਆਂ ਕੌਣ ਖੇਡੇ?
ਮੇਰੀਆਂ ਖੇਡਣ ਪੋਤਰੀਆਂ ਧੀਏ, ਘਰ ਜਾ ਆਪਣੇ!
ਤੇਰੇ ਚਰਖੇ ਦੇ ਤੰਦਾਂ ਨੂੰ ਬਾਬਲ, ਕੌਣ ਸੰਭਾਲੇਗਾ?
ਮੇਰੀਆਂ ਕੱਤਣ ਨੂੰਹਾਂ ਧੀਏ, ਘਰ ਜਾ ਆਪਣੇ!"
3. ਬੇਟੀ ਚੰਨਣ ਦੇ ਓਹਲੇ ਓਹਲੇ
ਧੀ ਦੀ ਸੰਕੋਚੀ ਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਬਾਬਲ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਅੱਗੇ ਖਲੋਣ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਤਸਵੀਰ:
"ਬੇਟੀ ਚੰਨਣ ਦੇ ਓਹਲੇ ਓਹਲੇ ਕਿਉਂ ਖੜ੍ਹੀ?
ਨੀ ਮੈਂ ਤਾਂ ਖੜ੍ਹੀ ਸਾਂ ਬਾਬਲ ਦੇ ਦਰਬਾਰ!
ਬਾਬਲ ਮੇਰਾ ਕਾਜ ਰਚਾ ਵੇ, ਮੈਂ ਹੋਈ ਮੁਟਿਆਰ!
ਅੰਦਰ ਛੜੀਏ, ਬਾਹਰ ਛੜੀਏ, ਛੜੀਏ ਬਾਸਮਤੀ ਦਾ ਚੌਲ,
ਬਾਬਲ ਮੇਰੇ ਵਿਆਹ ਰਚਾਇਆ, ਘਰ-ਘਰ ਵੱਜਦੇ ਢੋਲ!"
4. ਦੇਈਂ ਵੇ ਬਾਬਲਾ ਓਸ ਘਰੇ
ਇਸ ਸੁਹਾਗ ਵਿੱਚ ਧੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲੇ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ:
"ਦੇਈਂ ਵੇ ਬਾਬਲਾ ਓਸ ਘਰੇ, ਜਿੱਥੇ ਸੱਸ ਭਲੀ ਪਰਧਾਨ,
ਸਹੁਰਾ ਬੈਠਾ ਹੁਕਮ ਚਲਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਨ!
ਦੇਈਂ ਵੇ ਬਾਬਲਾ ਓਸ ਘਰੇ, ਜਿੱਥੇ ਬੱਝੀਆਂ ਸੱਠ ਕੱਟੀਆਂ,
ਇੱਕ ਦੁਹਾਂ, ਇੱਕ ਖੜ੍ਹੀ ਉਡੀਕੇ, ਮੈਂ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਰਿੜਕਾਂ!"
---
ਸੁਹਾਗ ਅਤੇ ਅਲਾਹੁਣੀ ਵਿਚਲਾ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅੰਤਰ
ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁਹਾਗ ਅਤੇ ਅਲਾਹੁਣੀ ਦੋਵੇਂ ਹੀ 'ਵਿਛੋੜੇ' ਦੇ ਗੀਤ ਹਨ, ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ-ਆਸਮਾਨ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ:
- ਅਲਾਹੁਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਗੀਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਸਦਾ ਲਈ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਕੇਵਲ ਸੋਗ ਬਚਦਾ ਹੈ।
- ਸੁਹਾਗ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਦੌਰ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਛੋੜਾ ਅੱਥਰੂ ਜ਼ਰੂਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਅੱਥਰੂਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ, ਆਸ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਚਮਕਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸੁਹਾਗ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਧੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਵਜੂਦ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਾਹਿਤਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹਨ।