ਭੂਮਿਕਾ
ਦਮੋਦਰ ਦਾਸ ਗੁਲਾਟੀ (16ਵੀਂ ਸਦੀ) ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਜਨਮਦਾਤਾ ਅਤੇ ਮੋਢੀ ਕਵੀ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਅਮਰ ਪ੍ਰੇਮ-ਗਾਥਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਮਬੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿਹਰਾ ਦਮੋਦਰ ਦੇ ਸਿਰ ਹੀ ਬੱਝਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹੀਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਸਿਖ਼ਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਤਾਂ ਦਮੋਦਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਨੀਂਹ-ਪੱਥਰ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਅਮਰ ਦਾਸਤਾਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲਿਖਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ।
ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ
- ਦਮੋਦਰ ਦਾਸ ਗੁਲਾਟੀ ਜਾਤ ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਝੰਗ ਮਘਿਆਣਾ (ਦਰਿਆ ਚਨਾਬ ਦੇ ਕੰਢੇ) ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ।
- ਉਹ ਪੇਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਹੱਟਵਾਣੀਏ (ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ) ਸਨ।
- ਉਹ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ (1556–1605 ਈ.) ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।
"ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠਾ ਕਿੱਸਾ ਕੀਤਾ" ਦਾ ਦਾਅਵਾ
ਦਮੋਦਰ ਦੀ ਹੀਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਵੀ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੀਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖੀ ਸੀ:
"ਆਖ ਦਮੋਦਰ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠਾ, ਜੋ ਨੈਣੀਂ ਮੂੰ ਦੇਖੀ॥"
- ਕਵੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਹੀਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਰਾਂਝਾ ਝੰਗ ਆਇਆ ਅਤੇ ਚੂਚਕ ਦੀਆਂ ਮੱਝਾਂ ਚਾਰਨ ਲੱਗਾ, ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਸੀ।
- ਭਾਵੇਂ ਆਧੁਨਿਕ ਆਲੋਚਕ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਜੁਗਤ (Artistic Device) ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਕਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁੱਤ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ ਦਮੋਦਰ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
- ਦਵੱਈਆ ਛੰਦ: ਦਮੋਦਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਿੱਸਾ ਦਵੱਈਆ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਤੁਕਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੋਲ-ਤੁਕਾਂਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
- ਸੁਖਾਂਤਕ ਅੰਤ: ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੀਰ ਦੁਖਾਂਤਕ (Tragic) ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹੀਰ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਦਮੋਦਰ ਦੀ ਹੀਰ ਦਾ ਅੰਤ ਸੁਖਾਂਤਕ ਹੈ। ਦਮੋਦਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀਰ ਅਤੇ ਰਾਂਝਾ ਮੱਕੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਇੱਕ-ਮਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਦਰਪਣ: ਦਮੋਦਰ ਨੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਪਹਿਰਾਵੇ, ਖ਼ੁਰਾਕ, ਵਿਆਹ ਦੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਜਾਤੀ-ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜੀਵੰਤ ਚਿੱਤਰਣ ਕੀਤਾ ਹੈ।
- ਬੋਲੀ: ਦਮੋਦਰ ਦੀ ਬੋਲੀ ਝਾਂਗੀ / ਲਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ, ਜੋ ਝੰਗ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਠੇਠ ਮਾਖਿਓਂ-ਮਿੱਠੀ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਹੈ।
ਹੀਰ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ
ਦਮੋਦਰ ਦੀ ਹੀਰ ਬੜੀ ਦਲੇਰ, ਸਵੈ-ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ-ਮੱਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੌਕੀਨ ਮੁਟਿਆਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੱਧਾ ਨਾਈ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੀਰ ਬੇਖ਼ੌਫ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ:
"ਹੀਰ ਆਖਦੀ ਆ ਰਾਂਝਿਆ, ਤੇਰਾ ਝੰਗ ਸਿਆਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਉ ਵੇ॥"
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ
ਦਮੋਦਰ ਗੁਲਾਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਆਦਿ-ਕਵੀ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੀਰ-ਕਥਾ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਵਚੇਤਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦ ਗੁੱਜਰ, ਮੁਕਬਲ ਅਤੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ-ਕਦਮਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ (1933), A History of Panjabi Literature, Lahore.
- ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ (1977), ਹੀਰ ਦਮੋਦਰ, ਪਟਿਆਲਾ।
- ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ (1970), ਹੀਰ ਦਮੋਦਰ: ਪਾਠ ਤੇ ਆਲੋਚਨਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ.