ਭੂਮਿਕਾ
ਦੁਆਬਾ (Doaba), ਜਿਸਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ 'ਬਿਸਤ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ, ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਆਲਮੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਖਿੱਤਾ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 'ਦੋ-ਆਬ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਜ਼ਮੀਨ'। ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਇਸ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਖਿੱਤੇ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ਹਿਲਾਈਆਂ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਅੱਜ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ (Non-Resident Indians) ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੁਰਾ ਹੈ।
ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਚਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
- ਸੀਮਾਵਾਂ: ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਇਸਨੂੰ ਮਾਝੇ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਇਸਨੂੰ ਮਾਲਵੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਨਾਲ ਛੂੰਹਦਾ ਹੈ।
- ਚਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ:
- ਜਲੰਧਰ: ਦੁਆਬੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਪ੍ਰੈੱਸ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ, ਅਤੇ ਖੇਡ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹਿਰ।
- ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ: ਬਾਗ਼ਾਂ, ਅੰਬਾਂ ਅਤੇ ਕਿੰਨੂਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ (Literacy Rate) ਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ।
- ਕਪੂਰਥਲਾ: 'ਪੈਰਿਸ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਆਸਤੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿੱਥੇ ਰੇਲ ਕੋਚ ਫ਼ੈਕਟਰੀ (RCF) ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਾ ਗੁਜਰਾਲ ਸਾਇੰਸ ਸਿਟੀ ਸਥਿਤ ਹਨ।
- ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ (ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ): ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਖ਼ਟਕੜ ਕਲਾਂ ਇਸੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਰਾਸਤ: ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ
ਦੁਆਬੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ:
- ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ (1913–1915): ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਪਰਤ ਕੇ ਫ਼ਾਂਸੀਆਂ ਚੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਬੜਾ ਪਿੰਡ, ਧੂੜਕੋਟ, ਜੰਡਿਆਲਾ) ਦੇ ਗੱਭਰੂ ਸਨ।
- ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ (1920–1925): ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅਕਾਲੀ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੱਖਾਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੱਥੇਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ, ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੌਲਤਪੁਰ, ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਬਹਿਬਲਪੁਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ) ਨੇ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਬਣਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਝੋਲੀਚੁੱਕਾਂ, ਮੁਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਾਇਆ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੱਸ-ਹੱਸ ਕੇ ਫ਼ਾਂਸੀਆਂ ਚੁੰਮੀਆਂ।
- ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਨਕਾ ਤੇ ਦਾਦਕਾ: ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਖ਼ਟਕੜ ਕਲਾਂ (ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ) ਦੁਆਬੇ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਦੁਆਬੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ (Doabi)
ਦੁਆਬੇ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠੀ, ਸਲੀਕੇਦਾਰ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਲਹਿਜੇ ਵਾਲੀ ਹੈ:
- ਦੁਆਬੀ ਵਿੱਚ 'ਵ' ਨੂੰ ਅਕਸਰ 'ਬ' ਜਾਂ 'ਓ' ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ: ਵੱਡਾ ਨੂੰ 'ਬੱਡਾ', ਵਿੱਚ ਨੂੰ 'ਬਿਚ')।
- ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਰੂਪ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ: "ਕਿੱਦਾਂ ਪਏ ਜਾਂਦੇ ਓ?", "ਖਾਂਦੇ ਪਏ ਓ?", "ਲਿਆਇਆ ਹਾ" (ਲਿਆਇਆ ਸੀ)।
ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ (NRI) ਦਾ ਗੜ੍ਹ
- ਦੁਆਬਾ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਖਿੱਤਾ ਹੈ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਯੂ.ਕੇ., ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਜਾ ਕੇ ਵਸਣ ਲੱਗੇ ਸਨ।
- ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਜੀਅ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਕੋਠੀਆਂ, ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੀਆਂ ਟੈਂਕੀਆਂ (ਜਹਾਜ਼, ਘੋੜੇ, ਫ਼ੁੱਟਬਾਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ) ਅਤੇ ਪੱਕੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਨਅਤ, ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕੇਂਦਰ
- ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਖੇਡ ਉਦਯੋਗ: ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਬੈਟ, ਫ਼ੁੱਟਬਾਲ ਅਤੇ ਹਾਕੀਆਂ ਓਲੰਪਿਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਸੰਸਾਰਪੁਰ (ਹਾਕੀ ਦਾ ਮੱਕਾ): ਜਲੰਧਰ ਛਾਉਣੀ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਸੰਸਾਰਪੁਰ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ 14 ਓਲੰਪੀਅਨ ਖਿਡਾਰੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਨਿੱਝਰ (1972), ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਜਲੰਧਰ।
- ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ (1982), ਦੁਆਬੇ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਤਾਤਲਾ (1999), The Sikh Diaspora: The Search for Statehood, London: UCL Press.