ਭੂਮਿਕਾ
ਡਾਕਟਰ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਪਾਣੀ (Dr. Diwan Singh Kalepani) ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਉਹ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਸਮਰਪਿਤ ਡਾਕਟਰ, ਉੱਘੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ, ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵਿਤਾ 'ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ' ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਅਮਰ ਧੜਕਣ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ:
*"ਪਾਣੀ ਵਗਦੇ ਹੀ ਰਹਿਣ, ਕਿ ਵਗਦੇ ਸੋਂਹਦੇ ਨੇ,
ਖੜੋਂਦੇ ਬੁੱਸਦੇ ਨੇ, ਕਿ ਪਾਣੀ ਵਗਦੇ ਹੀ ਰਹਿਣ!"*
ਅੰਡੇਮਾਨ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੇਵਤੇ ਵਾਂਗ ਪੂਜਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਜਾਪਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹੱਸ ਕੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਤਾ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ
- ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਮਈ 1897 ਨੂੰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਗਲੋਟੀਆ ਖ਼ੁਰਦ ਵਿਖੇ ਸਰਦਾਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਇੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।
- ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਡੀਕਲ ਸਕੂਲ, ਆਗਰਾ ਤੋਂ 1919 ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੀ (L.M.P.) ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
- 1920 ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਦੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕੋਰ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਰੰਗੂਨ (ਬਰਮਾ) ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦਾ ਮੁਫ਼ਤ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ।
ਅੰਡੇਮਾਨ (ਕਾਲੇਪਾਣੀ) ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ
- 1927 ਵਿੱਚ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਦਲੀ ਅੰਡੇਮਾਨ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਡੇਮਾਨ ਨੂੰ ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਾਲਾ ਖ਼ੌਫ਼ਨਾਕ ਟਾਪੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
- ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਟਾਪੂ ਦੀ ਨੁਹਾਰ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ:
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1937 ਵਿੱਚ ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦਗੰਜ ਉਸਾਰਿਆ ਜੋ ਸਮੂਹ ਧਰਮਾਂ (ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ) ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਤਾਮਿਲ, ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੋੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਾਰੇ ਟਾਪੂ ਦੇ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ 'ਡਾਕਟਰ ਜੀ' ਆਖਦੇ ਸਨ।
ਸਾਹਿਤਕ ਦੇਣ: ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ
ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ (Free Verse) ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਸਨ:
- ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ' 1938 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
- ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ, ਮਨੁੱਖੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਤਾਂਘ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।
- ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਅੰਤਿਮ ਲਹਿਰਾਂ' (1962) ਅਤੇ 'ਮਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਬੇਰ' ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ।
ਜਾਪਾਨੀ ਕਬਜ਼ਾ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸ਼ਹਾਦਤ (1944)
- 1942 ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਜਾਪਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਟਾਪੂਆਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।
- ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨੇਤਾਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੀ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ (INA) ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਕਾਰਨ ਮਾਹੌਲ ਸ਼ਾਂਤ ਰਿਹਾ। ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਲੀਗ (IIL) ਦੀ ਅੰਡੇਮਾਨ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ।
- ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਜਾਪਾਨੀ ਫ਼ੌਜੀ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਭਾਰਤੀਆਂ 'ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦਗੰਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਲਈ ਵੇਸਵਾ-ਘਰ (Comfort Station) ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।
- ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਛਾਤੀ ਤਾਣ ਕੇ ਕਿਹਾ: "ਮੇਰੇ ਜਿਊਂਦੇ ਜੀਅ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਧਾਮ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ!"
- 23 ਅਕਤੂਬਰ 1943 ਨੂੰ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਨੇ ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਧ੍ਰੋਹ ਅਤੇ ਜਾਸੂਸੀ ਦੇ ਝੂਠੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
- ਲਗਾਤਾਰ 82 ਦਿਨ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘਿਣਾਉਣੇ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ: ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਹੁੰ ਪਲਾਸ ਨਾਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਰਚਾਂ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਪੁੱਠਾ ਲਟਕਾ ਕੇ ਅੱਗ 'ਤੇ ਸੇਕਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਸਲੀਆਂ ਤੋੜੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼-ਵਾਸੀ ਵਿਰੁੱਧ ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
- ਅੰਤ ਵਿੱਚ 14 ਜਨਵਰੀ 1944 ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਝੱਲਦਿਆਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਸ਼ਾਇਰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਿਆ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ (1985), ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਪਾਣੀ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਚਨਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ (1994), A History of the Andaman and Nicobar Islands, Port Blair.
- ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਪਾਣੀ (1938), ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ, ਲਾਹੌਰ: ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ।