ਭੂਮਿਕਾ
ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ (Dulla Bhatti), ਜਿਸਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਰਾਏ ਅਬਦੁੱਲਾ ਖ਼ਾਨ ਭੱਟੀ ਸੀ, 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਉਹ ਅਣਖੀਲਾ ਲੋਕ-ਨਾਇਕ (Robin Hood of Punjab) ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਲਾਲ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਬਰ ਦੀ ਨੀਂਦ ਹਰਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ੀ ਯੋਧਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਕਿਸਾਨੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ, ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ੈਰਤ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ ਤਿਉਹਾਰ ਲੋਹੜੀ ਉਸਦੀ ਨੇਕੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਖ਼ੂਨੀ ਵੈਰ
- ਦੁੱਲੇ ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਪਿੰਡੀ ਭੱਟੀਆਂ ਵਿਖੇ ਭੱਟੀ ਰਾਜਪੂਤ ਮੁਖੀ ਰਾਏ ਫ਼ਰੀਦ ਖ਼ਾਨ ਭੱਟੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਲੱਧੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ।
- ਦੁੱਲੇ ਦੇ ਦਾਦਾ ਰਾਏ ਸਾਂਦਲ ਖ਼ਾਨ ਭੱਟੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਰਾਏ ਫ਼ਰੀਦ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੁਮਾਯੂੰ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਾਲੀਆ (ਲਗਾਨ) ਨੀਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਬਾਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਦੇਣ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਟੈਕਸ ਦੇਣਾ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਹੈ।
- ਅਕਬਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਦੁੱਲੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦੇ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੜੀ ਭਰ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਟੰਗ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲਾਈ ਜਾ ਸਕੇ।
- ਜਦੋਂ ਦੁੱਲੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸੇ ਦਿਨ ਅਕਬਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਸਲੀਮ (ਜਹਾਂਗੀਰ) ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਜੋਤਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਅਕਬਰ ਨੇ ਸਲੀਮ ਨੂੰ ਦੁੱਲੇ ਦੀ ਮਾਂ ਲੱਧੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਸਲੀਮ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ-ਭਰਾ (Foster brothers) ਸਨ।
ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
- ਦੁੱਲੇ ਦੀ ਮਾਂ ਲੱਧੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਸਹੁਰੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਭੇਤ ਦੁੱਲੇ ਕੋਲੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਛੁਪਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਬਦਲੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸੜੇ।
- ਇੱਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੇ ਮਿਹਣਾ ਮਾਰਿਆ, ਤਾਂ ਦੁੱਲੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲੋਂ ਸੱਚ ਉਗਲਵਾ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਤਹਿਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ-ਦਾਦੇ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਦੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਖ਼ੂਨੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
- ਦੁੱਲੇ ਨੇ ਬਾਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰਵਾਹਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਦਲ ਬਣਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਿਆਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਧਨ ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ ਦੇ ਭੁੱਖੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।
ਸੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਮੁੰਦਰੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ (ਲੋਹੜੀ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ)
ਦੁੱਲੇ ਭੱਟੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਕਬੂਲ ਘਟਨਾ ਦੋ ਗ਼ਰੀਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ:
- ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਗ਼ਰੀਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀਆਂ ਦੋ ਅਤਿ-ਸੁੰਦਰ ਧੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਮੁੰਦਰੀ ਸਨ।
- ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮ ਉਹਨਾਂ 'ਤੇ ਬੁਰੀ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਆਪਣੇ ਹਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਲਾਚਾਰ ਪਿਓ ਨੇ ਦੁੱਲੇ ਭੱਟੀ ਅੱਗੇ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕੀਤੀ।
- ਦੁੱਲੇ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਵਰ ਨਾਲ ਤੈਅ ਕਰੇ, ਬਾਕੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਸਦੀ ਹੋਵੇਗੀ।
- ਜਦੋਂ ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਲੜਕਿਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮ ਦੇ ਡਰੋਂ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਜੰਞ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਡਰ ਗਏ, ਤਾਂ ਦੁੱਲੇ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਅੱਗ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮਚ (ਧੂਣੀ) ਬਾਲਿਆ।
- ਦੁੱਲੇ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਧਰਮ ਦਾ ਬਾਪ ਬਣ ਕੇ ਸੁੰਦਰੀ-ਮੁੰਦਰੀ ਦਾ ਕੰਨਿਆਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਗਨ ਵਜੋਂ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸ ਕੋਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਮੁਗ਼ਲ ਵਪਾਰੀ ਕੋਲੋਂ ਖੋਹਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਸੇਰ ਸ਼ੱਕਰ ਦੋਹਾਂ ਧੀਆਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਗਨ ਵਜੋਂ ਪਾਇਆ।
- ਇਸੇ ਘਟਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਪੋਹ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੋਹੜੀ ਦੀ ਧੂਣੀ ਬਾਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਇਹ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ:
*"ਸੁੰਦਰ ਮੁੰਦਰੀਏ ਹੋ! ਤੇਰਾ ਕੌਣ ਵਿਚਾਰਾ ਹੋ!
ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਵਾਲਾ ਹੋ! ਦੁੱਲੇ ਧੀ ਵਿਆਹੀ ਹੋ!
ਸੇਰ ਸ਼ੱਕਰ ਪਾਈ ਹੋ! ਕੁੜੀ ਦਾ ਲਾਲ ਪਟਾਕਾ ਹੋ!
ਕੁੜੀ ਦਾ ਸਾਲੂ ਪਾਟਾ ਹੋ! ਸਾਲੂ ਕੌਣ ਸਮੇਟੇ ਹੋ!
ਚਾਚਾ ਗਾਲ਼ੀ ਦੇਸੇ ਹੋ! ਚਾਚੇ ਚੂਰੀ ਕੁੱਟੀ ਹੋ! ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਲੁੱਟੀ ਹੋ!"*
ਅਕਬਰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ
- ਦੁੱਲੇ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਹੀ ਜਰਨੈਲ ਮਿਰਜ਼ਾ ਆਲ੍ਹਾ-ਉਦ-ਦੀਨ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕੇ ਪਿੰਡੀ ਭੱਟੀਆਂ ਭੇਜਿਆ।
- ਦੁੱਲੇ ਨੇ ਸਾਲਾਂ ਬੱਧੀ ਗੁਰੀਲਾ ਜੰਗ ਲੜ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਛੱਕੇ ਛੁਡਾਏ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਦੁੱਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੀਲੀ ਵਸਤੂ ਪਿਲਾ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।
- 1599 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰੇਆਮ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
- ਮਹਾਨ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਦੁੱਲੇ ਦੀ ਅਣਖ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸ਼ਹੀਦ ਐਲਾਨਿਆ। ਦੁੱਲੇ ਦੀ ਮਜ਼ਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮਿਆਣੀ ਸਾਹਿਬ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (1979), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਦਿੱਲੀ।
- ਅਹਿਮਦ ਸਲੀਮ (1986), ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ: ਤਾਰੀਖ਼ ਤੇ ਲੋਕ-ਗਾਥਾ, ਲਾਹੌਰ।
- ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ (1991), ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਨਾਮੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।