ਭੂਮਿਕਾ
ਘੋੜੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲਾੜੇ (ਪੁੱਤਰ) ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਅਵਸਰ 'ਤੇ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਵਧਾਈ ਦੇ ਲੋਕਗੀਤ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਲਾੜਾ ਜੰਞ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਹੋਈ ਘੋੜੀ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦੁਲਹਨ ਨੂੰ ਵਿਆਹੁਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਠਾਠ-ਬਾਠ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸਿਹਰੇ ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਗੀਤ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਧਰਾਂ, ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਚਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਬੀਆਂ ਦੇ ਹਾਸ-ਵਿਅੰਗ ਦਾ ਮਨਮੋਹਕ ਸੰਗਮ ਹਨ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜੀਆਂ ਦੇ ਬੋਲ
ਘੋੜੀਆਂ ਦੇ ਗੀਤ ਵਿਆਹ ਦੀ ਹਰ ਰਸਮ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ:
- ਸਿਹਰਾਬੰਦੀ: ਜਦੋਂ ਭੈਣਾਂ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਿਹਰਾ ਅਤੇ ਕਲਗੀ ਸਜਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ:
- "ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਚਮਕਣ ਵਾਲ ਮੇਰੇ ਬੰਨੇ ਦੇ, ਆਇਆ ਬਣ-ਠਣ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਨੀ ਮੇਰਾ ਵੀਰਨਾ..."
- ਸੁਰਮਾ ਪਾਉਣਾ: ਭਾਬੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿਓਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰਮਾ ਪਾਉਣ ਸਮੇਂ ਹਾਸ-ਮਜ਼ਾਕ ਭਰੀਆਂ ਘੋੜੀਆਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਘੋੜੀ ਚੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਵਾਗ ਫੜਾਈ: ਜਦੋਂ ਲਾੜਾ ਚਿੱਟੀ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਹੋਈ ਘੋੜੀ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭੈਣਾਂ ਘੋੜੀ ਦੀ ਵਾਗ ਫੜਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਘੋੜੀ ਨੂੰ ਹਰੀ ਦੁੱਭ (ਘਾਹ) ਖੁਆ ਕੇ ਸ਼ਗਨ ਮੰਗਦੀਆਂ ਹਨ:
- "ਨਿੱਕੀ ਨਿੱਕੀ ਬੂੰਦੀ, ਨਿਕਿਆ ਮੀਂਹ ਵੇ ਵਰ੍ਹੇ... ਵੇ ਮੇਰਾ ਨਿੱਕਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਘੋੜੀ ਵੇ, ਮਾਂ ਸੁਹਾਗਣ ਸ਼ਗਨ ਕਰੇ..."
ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਕ 'ਘੋੜੀਆ'
ਜਿਵੇਂ ਸੁਹਾਗ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 'ਰਾਗੁ ਵਡਹੰਸੁ' ਵਿੱਚ 'ਘੋੜੀਆ' ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਬਾਣੀ ਰਚੀ:
- "ਦੇਹ ਤੇਜਣਿ ਜੀ ਰਾਮਿ ਉਪਾਈਆ ਰਾਮ ॥ ਧੰਨੁ ਮਾਣਸ ਜਨਮੁ ਪੁੰਨਿ ਪਾਈਆ ਰਾਮ ॥"
- ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇੱਕ 'ਘੋੜੀ' (ਤੇਜਣਿ) ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਲਗਾਮ ਕਸ ਕੇ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪੀ ਹਰੀ-ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਸਰ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਆਹ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ।
ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ
ਘੋੜੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਮੋੜ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਅੱਜ ਘੋੜੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਕਾਰਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਘੋੜੀ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰਸਮ ਅਤੇ ਮਾਂ-ਭੈਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘੋੜੀਆਂ ਗਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਓਨੀ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਨਿਭਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ (1988), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ: ਵਿਆਹ ਦੇ ਗੀਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (2004), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ।
- ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ (1990), ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ, ਪਟਿਆਲਾ.