ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਗਿੱਧਾ
ਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿੱਧਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਢੋਲਕੀ ਅਤੇ ਛੈਣਿਆਂ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੱਸ-ਨੂੰਹ, ਨਣਦ-ਭਰਜਾਈ ਅਤੇ ਹਾਸ-ਰਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਗਿੱਧਾ ਪੰਜਾਬਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾੜੀਆਂ ਦੀ ਤਾਲ 'ਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿੱਧਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਢੋਲਕੀ ਅਤੇ ਛੈਣਿਆਂ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੱਸ-ਨੂੰਹ, ਨਣਦ-ਭਰਜਾਈ ਅਤੇ ਹਾਸ-ਰਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਰਸਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ
ਤੂੰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਅਤਿ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਇੱਕ-ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਲੋਕ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਸੁੱਕੇ ਕੱਦੂ (ਤੂੰਬੇ) ਦੀ ਖੋਲ, ਲੱਕੜ ਦੀ ਡੰਡੀ, ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਖੱਲ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਧਾਤਵੀ ਤਾਰ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਤੂੰਬੀ ਆਪਣੀ ਤਿੱਖੀ, ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਝਣਕਾਰਮਈ ਆਵਾਜ਼ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਮਰ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਮਿਰਜ਼ਾ-ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੁਰਾ ਬਣਾਇਆ। ਅੱਜ ਇਹ ਸਾਜ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਮੇਲਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗਲੋਬਲ ਭੰਗੜਾ ਬੀਟਸ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਪਛਾਣ ਹੈ।
ਸਾਰੰਗੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ, ਢਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਗਜ਼ (Bow) ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ। 'ਸੌ-ਰੰਗੀ' ਭਾਵ ਸੌ ਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਕੱਢਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਇਹ ਸਾਜ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੇੜੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਢਾਡੀ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਢੱਡ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਰੰਗੀ ਦੀ ਜੋੜੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਣ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅੰਗ ਹੈ। ਟਾਹਲੀ ਦੀ ਇੱਕੋ ਲੱਕੜ 'ਚੋਂ ਘੜੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਾਰੰਗੀ ਵਿੱਚ ਤੰਦਾਂ, ਝੜਾਅ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਗਜ਼ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਲਗੋਜ਼ੇ (ਜਿਸਨੂੰ ਜੋੜੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦੀ ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੁਸ਼ਿਰ (Wind) ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਬੰਸਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਫੂਕ (Circular breathing) ਰਾਹੀਂ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਬੰਸਰੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸੁਰ (Drone) ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ 'ਤੇ ਗੀਤ ਦੀ ਧੁਨ ਜਾਂ ਤਰਜ਼ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਿਰਜ਼ਾ, ਜੁਗਨੀ, ਹੀਰ ਅਤੇ ਝੂਮਰ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਅਲਗੋਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਹਵਾੜੀ ਧੁਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਰੰਗ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ।