ਭੂਮਿਕਾ
ਗੁੱਲੀ ਡੰਡਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਦੇਸੀ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਲ, ਸਸਤੀ ਪਰ ਅਥਾਹ ਰੋਮਾਂਚਕ ਖੇਡ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਡ ਲਈ ਕਿਸੇ ਮਹਿੰਗੇ ਸਟੇਡੀਅਮ ਜਾਂ ਉਪਕਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿੱਕਰ ਜਾਂ ਟਾਹਲੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਛਾਂਗੀ ਗਈ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਡੰਡਾ ਅਤੇ ਗੁੱਲੀ ਘੜ ਕੇ ਬੱਚੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਪਹੀਆਂ ਜਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪਿੜਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਬਣਤਰ
- ਡੰਡਾ: ਲਗਭਗ ਡੇਢ ਤੋਂ ਦੋ ਫੁੱਟ ਲੰਮੀ, ਗੋਲ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲੱਕੜ ਦੀ ਸੋਟੀ, ਜਿਸਦਾ ਇੱਕ ਸਿਰਾ ਫੜਨ ਲਈ ਨਰਮ ਘੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਗੁੱਲੀ: ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਤੋਂ ਛੇ ਇੰਚ ਲੰਮੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਗੋਲ ਡੰਡੀ, ਜਿਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਸਿਰੇ ਪੈਨਸਿਲ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖੇ ਤਰਾਸ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਇਸਦੇ ਤਿੱਖੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਚੋਟ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁੱਲੀ ਫ਼ੁਰਤੀ ਨਾਲ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦੀ ਹੈ।
- ਗੁੱਤੀ (ਟੋਆ): ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਪੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਲੰਮਾ ਟੋਆ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਗੁੱਲੀ ਨੂੰ ਆੜੀ ਰੱਖ ਕੇ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਦੂਰ ਉਛਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਖੇਡਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮ
- ਪੁੱਗਣਾ: ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਟਾਸ ਜਾਂ ਪੁੱਗਣ ਰਾਹੀਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਖਿਡਾਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਡੇਗਾ ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਫ਼ੀਲਡਿੰਗ ਕਰੇਗਾ।
- ਟੁੱਲ ਲਾਉਣਾ: ਖਿਡਾਰੀ ਟੋਏ ਉੱਤੇ ਗੁੱਲੀ ਰੱਖ ਕੇ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਟੁੱਲ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹੇ ਖਿਡਾਰੀ ਜੇਕਰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁੱਲੀ ਨੂੰ ਬੋਚ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਖਿਡਾਰੀ 'ਆਊਟ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਝੰਬਣਾ (Striking): ਜੇ ਗੁੱਲੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਫੜੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਖਿਡਾਰੀ ਗੁੱਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖੇ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਹਲਕੀ ਚੋਟ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉਛਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡੰਡੇ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸੱਟ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ।
- ਮਿਣਤੀ (Scoring): ਗੁੱਲੀ ਜਿੰਨੀ ਦੂਰ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੋਂ ਟੋਏ ਤੱਕ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਡੰਡੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨਾਲ ਮਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 'ਡੰਡੇ' ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੇਤੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਦਾਇ (ਸਜ਼ਾ): ਹਾਰਨ ਵਾਲੇ ਖਿਡਾਰੀ ਨੂੰ ਜੇਤੂ ਖਿਡਾਰੀ ਦੀ ਮਾਰੀ ਗੁੱਲੀ ਨੂੰ ਦੌੜ ਕੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲਿਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਰੁਕੇ 'ਦਮ' ਭਰ ਕੇ ਟੋਏ ਤੱਕ ਦੌੜਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਲਾਭ
ਇਹ ਖੇਡ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗਰਤਾ, ਤਿੱਖੀ ਨਜ਼ਰ, ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਗੇਮਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦੇਸੀ ਖੇਡ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਸ਼ੌਕ ਨਾਲ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (2004), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ।
- ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ (1998), ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਦੇਸੀ ਖੇਡਾਂ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ।
- ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ (2005), ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਵਿਰਾਸਤੀ ਖੇਡਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ.