ਭੂਮਿਕਾ
ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਸਿਰਮੌਰ ਸ਼ਾਇਰ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿੱਸਾ-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਕਲਾਤਮਕ ਪਰਪੱਕਤਾ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਿਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਉਹ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪੀਲੂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ' ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਨੂੰ ਬੈਂਤ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 'ਯੂਸਫ਼ ਜ਼ੁਲੈਖ਼ਾ' ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ
- ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ ਦਾ ਪਿੰਡ 'ਮੁਸਲਮਾਨੀ' ਸੀ, ਜੋ ਤਹਿਸੀਲ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ਾਬਾਦ (ਪੁਰਾਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਹੁਣ ਵੱਖਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਸੀ।
- ਉਹ ਕੁਰਆਨ ਦੇ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਸਨ (ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ 'ਹਾਫ਼ਿਜ਼' ਲੱਗਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਉੱਘੇ ਆਲਿਮ ਸਨ।
- ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ) ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿੱਸੇ
ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ ਦੀ ਕਲਮ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਕਿੱਸੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ:
1. ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ
- ਪੀਲੂ ਨੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਸੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਜੋ ਲੋਕ-ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹਰਮਨਪਿਆਰਾ ਸੀ।
- ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ ਨੇ ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਨੂੰ ਬੈਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰ, ਨਾਟਕੀਅਤਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰੰਗ ਦਿੱਤਾ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਿਰਜ਼ੇ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ, ਬੱਕੀ (ਘੋੜੀ) ਦੀ ਤੇਜ਼-ਰਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੇ ਹੁਸਨ ਤੇ ਦੁਬਿਧਾ ਦਾ ਬੜਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਚਿੱਤਰਣ ਕੀਤਾ:
"ਕਹੇ ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ ਮੁਸਲਮਾਨੀ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀ ਸੁਣੋ ਕਹਾਣੀ!"
2. ਯੂਸਫ਼ ਜ਼ੁਲੈਖ਼ਾ
- ਇਹ ਕਿੱਸਾ ਕੁਰਆਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੀ 'ਸੂਰਤ ਯੂਸਫ਼' (ਅਹਿਸਨ-ਉਲ-ਕਸਸ - ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਕਥਾ) 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
- ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਯੂਸਫ਼ ਜ਼ੁਲੈਖ਼ਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਿੱਸਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਾਣ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮੀ ਰਹੱਸਵਾਦ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਇਸ਼ਕ਼ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਰੂ-ਬ-ਰੂ ਕੀਤਾ।
3. ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ
- ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰੇਮ-ਗਾਥਾ 'ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ' ਨੂੰ ਵੀ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ ਨੇ ਬੜੇ ਦਰਦਮੰਦ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ।
- ਥਲ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਸੱਸੀ ਦੀ ਤੜਫ਼ ਅਤੇ ਪੁੰਨੂੰ ਦੇ ਬਿਰਹਾ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ
- ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ (ਮਾਝੀ), ਝਾਂਗੀ ਅਤੇ ਲਹਿੰਦੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਤਤਸਮ ਸ਼ਬਦ ਬੜੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਜੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
- ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਪਮਾ ਅਤੇ ਰੂਪਕ ਅਲੰਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਵਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ।
- ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਬੰਬੀਹਾ ਬੋਲ' ਵਿੱਚ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤਕ ਮਹੱਤਵ
ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉੱਚੇ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦਰਜੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਉਹ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ।