ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ (15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1469 – 22 ਸਤੰਬਰ 1539) ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰੂਹਾਨੀ ਰਹਿਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 15ਵੀਂ-16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਾਬਰਾਬਰੀ, ਜਾਤੀ ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ:
'ਸਤਿਗੁਰ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਗਟਿਆ ਮਿਟੀ ਧੁੰਧੁ ਜਗਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਆ॥ ਜਿਉ ਕਰਿ ਸੂਰਜੁ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਰੇ ਛਪੇ ਅੰਧੇਰੁ ਪਲੋਆ॥'
ਜਨਮ, ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਬਾਲ-ਅਵਸਥਾ
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1469 ਈ. (ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ) ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ (ਹੁਣ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮਹਿਤਾ ਕਲਿਆਣ ਦਾਸ (ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ) ਬੇਦੀ ਖੱਤਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਟਵਾਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਜੀ ਅਤਿਅੰਤ ਨੇਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰੱਬੀ ਜੋਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ।
ਬਾਲਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸੰਸਾਰਕ ਰੀਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਡੂੰਘੀ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਸੋਚ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਪੰਡਿਤ ਗੋਪਾਲ ਪਾਸ ਹਿੰਦੀ/ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਮੌਲਵੀ ਕੁਤਬੁਦੀਨ ਪਾਸ ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਪੜ੍ਹਨ ਗਏ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਰਥ ਸਮਝਾ ਕੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਜਨੇਊ ਪਹਿਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ
ਜਦੋਂ ਪੰਡਿਤ ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਕੁਲ-ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦਾ ਜਨੇਊ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੂਤ ਦਾ ਧਾਗਾ ਮੈਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਰੂਹਾਨੀ ਜਨੇਊ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਫ਼ਰਮਾਇਆ:
'ਦਇਆ ਕਪਾਹ ਸੰਤੋਖੁ ਸੂਤੁ ਜਤੁ ਗੰਢੀ ਸਤੁ ਵਟੁ॥ ਏਹੁ ਜਨੇਊ ਜੀਅ ਕਾ ਹਈ ਤ ਪਾਂਡੇ ਘਤੁ॥'
ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਅਤੇ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼
ਸੰਨ 1487 ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਟਾਲਾ (ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ) ਦੇ ਮੂਲ ਚੰਦ ਪਤੌੜੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੋ ਸਪੁੱਤਰਾਂ - ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ (1494) ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਜੀ (1497) ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ।
ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦੇ ਪਤੀ ਭਾਈ ਜੈ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਨਵਾਬ ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਲੋਧੀ ਦੇ ਮੋਦੀਖ਼ਾਨੇ (ਅਨਾਜ ਭੰਡਾਰ) ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਇੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਅਨਾਜ ਵੰਡਿਆ। ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇਰਾਂ' ਦੇ ਅੰਕ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ 'ਤੇਰਾ-ਤੇਰਾ' ਕਹਿ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ।
ਸੰਨ 1499 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਾਲੀ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਗਏ, ਤਾਂ ਆਪ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਅਲੋਪ ਰਹੇ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਚਨ ਨਿਕਲਿਆ:
'ਨਾ ਕੋ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਕੋ ਮੁਸਲਮਾਨ'
ਇਹ ਕੋਈ ਸਾਧਾਰਨ ਨਾਅਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਕੀਰਨਤਾ, ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮੰਨਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਸੀ।
ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ)
ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਲਗਭਗ 24 ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ 'ਉਦਾਸੀਆਂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਸਲਿਮ ਰਬਾਬੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਸਨ:
1. ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ (ਪੂਰਬ ਵੱਲ, 1500–1506)
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਐਮਨਾਬਾਦ (ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਦੀ ਕੋਧਰੇ ਦੀ ਰੋਟੀ ਬਨਾਮ ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਦੇ ਪੂੜੇ), ਹਰਿਦੁਆਰ (ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਪਾਣੀ ਸੁੱਟ ਰਹੇ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ ਸਮਝਾਇਆ), ਗੋਰਖਮਤਾ (ਨਾਨਕਮਤਾ), ਬਨਾਰਸ (ਪੰਡਿਤ ਚਤੁਰਦਾਸ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ), ਗਯਾ, ਬੰਗਾਲ, ਕਾਮਰੂਪ (ਅਸਾਮ ਵਿਖੇ ਨੂਰਸ਼ਾਹੀ ਜਾਦੂਗਰਨੀ ਦਾ ਸੁਧਾਰ) ਅਤੇ ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਪੁਰੀ ਵਿਖੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਥਾਲੀ ਵਾਲੀ ਆਰਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਸਮੁੱਚੀ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਵਿਰਾਟ ਆਰਤੀ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ:
'ਗਗਨ ਮੈ ਥਾਲੁ ਰਵਿ ਚੰਦੁ ਦੀਪਕ ਬਨੇ ਤਾਰਿਕਾ ਮੰਡਲ ਜਨਕ ਮੋਤੀ॥ ਧੂਪੁ ਮਲਆਨਲੋ ਪਵਣੁ ਚਵਰੋ ਕਰੇ ਸਗਲ ਬਨਰਾਇ ਫੂਲੰਤ ਜੋਤੀ॥'
2. ਦੂਜੀ ਉਦਾਸੀ (ਦੱਖਣ ਵੱਲ, 1506–1513)
ਰਾਜਸਥਾਨ, ਮੱਧ ਭਾਰਤ, ਬਿਦਰ (ਨਾਨਕ ਝੀਰਾ), ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਵਨਾਭ ਨੂੰ ਸਤਿਨਾਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਵਾਈ।
3. ਤੀਜੀ ਉਦਾਸੀ (ਉੱਤਰ ਵੱਲ, 1514–1518)
ਹਿਮਾਚਲ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਲੱਦਾਖ, ਤਿੱਬਤ ਅਤੇ ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ। ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ 'ਤੇ ਗੋਰਖਪੰਥੀ ਸਿੱਧਾਂ-ਜੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਲੰਮਾ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਣਨ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ 'ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ' ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੋਗੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਣ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ:
'ਸਿਧ ਛਪਿ ਬੈਠੇ ਪਰਬਤੀ ਕਉਣੁ ਜਗਤ ਕਉ ਪਾਰਿ ਉਤਾਰਾ॥'
4. ਚੌਥੀ ਉਦਾਸੀ (ਪੱਛਮ ਵੱਲ, 1519–1521)
ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਮੱਕਾ, ਮਦੀਨਾ, ਬਗਦਾਦ (ਇਰਾਕ), ਈਰਾਨ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ (ਕਾਬੁਲ, ਕੰਧਾਰ) ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਮੱਕੇ ਵਿਖੇ ਕਾਬੇ ਵੱਲ ਪੈਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਰੁਕਨਦੀਨ ਵੱਲੋਂ ਇਤਰਾਜ਼ ਕਰਨ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਿਹਾ: 'ਜਿੱਧਰ ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਘਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉੱਧਰ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਕਰ ਦਿਓ।' ਬਗਦਾਦ ਵਿਖੇ ਪੀਰ ਦਸਤਗੀਰ ਨਾਲ ਲੱਖਾਂ ਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਇਆ।
ਬਾਬਰ ਦਾ ਹਮਲਾ ਅਤੇ ਬਾਬਰਵਾਣੀ
ਸੰਨ 1521 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਹਮਲਾਵਰ ਬਾਬਰ ਨੇ ਐਮਨਾਬਾਦ (ਸੈਦਪੁਰ) 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਰ ਨੂੰ 'ਜਾਬਰ' (ਜ਼ਾਲਮ) ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ:
'ਪਾਪ ਕੀ ਜੰਞ ਲੈ ਕਾਬਲਹੁ ਧਾਇਆ ਜੋਰੀ ਮੰਗੈ ਦਾਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ॥ ਸਰਮੁ ਧਰਮੁ ਦੁਇ ਛਪਿ ਖਲੋਏ ਕੂੜੁ ਫਿਰੈ ਪਰਧਾਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ॥'
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਵੀ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਏਤੀ ਮਾਰ ਪਈ ਕੁਰਲਾਣੇ ਤੈਂ ਕੀ ਦਰਦੁ ਨ ਆਇਆ॥'
ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ
ਉਦਾਸੀਆਂ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨਗਰ 'ਕਰਤਾਰਪੁਰ' (ਕਰਤਾਰ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ) ਵਸਾਇਆ। ਇੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸੰਨਿਆਸ ਦੀ ਥਾਂ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਜੀਵਨ ਅਪਣਾ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਹਲ ਚਲਾਇਆ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦਾ ਉਹ ਆਦਰਸ਼ ਮਾਡਲ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਜਿੱਥੇ:
- ਨਾਮ ਜਪਣਾ: ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਾਲਾਹ ਤੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਗਾਇਨ।
- ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ: ਹੱਕ-ਹਲਾਲ ਦੀ ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਨਾ।
- ਵੰਡ ਛਕਣਾ: ਆਪਣੀ ਨੇਕ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ।
- ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਪੰਗਤ: ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਭੇਦਭਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕੋ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਣਾ।
ਇਸਤਰੀ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ
ਮੱਧਕਾਲੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਨੂੰ 'ਪੈਰ ਦੀ ਜੁੱਤੀ' ਜਾਂ ਅਪਵਿੱਤਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ:
'ਭੰਡਿ ਜੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਨਿੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਮੰਗਣੁ ਵੀਆਹੁ॥... ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ॥'
ਬਾਣੀ ਰਚਨਾ
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 19 ਰਾਗਾਂ ਅੰਦਰ 974 ਸ਼ਬਦਾਂ/ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ:
- ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ: ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਤਨੇਮ ਅਤੇ ਮੂਲ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਗ੍ਰੰਥ (ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਸਲੋਕ ਤੱਕ 38 ਪਉੜੀਆਂ)।
- ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ: ਸਮਾਜਿਕ ਪਾਖੰਡਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ।
- ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ: ਜੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਰੂਹਾਨੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉੱਤਰ।
- ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ (ਰਾਗ ਤੁਖਾਰੀ): ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ।
- ਓਅੰਕਾਰੁ (ਰਾਮਕਲੀ): ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ।
- ਪੱਟੀ ਲਿਖੀ: ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੰਦੇਸ਼।
ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣਾ ਅਤੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਸੇਵਕ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕਠਿਨ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਸੇਵਾ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਹਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਖਰੇ ਉੱਤਰੇ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅੰਗ ਮੰਨ ਕੇ 'ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ' ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਤੰਬਰ 1539 ਵਿੱਚ ਗੁਰਗੱਦੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਏ। ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰਦੇ ਸਨ:
'ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਫ਼ਕੀਰ॥ ਹਿੰਦੂ ਕਾ ਗੁਰੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਾ ਪੀਰ॥'