ਭੂਮਿਕਾ
ਹਰਿਵੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ (Harballabh Sangeet Sammelan) ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮੱਕਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਨਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਭਾਗ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਲਾਬ ਮੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ 1875 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਸੰਬਰ ਦੀਆਂ ਕੜਾਕੇਦਾਰ ਠੰਢੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਲਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਾਨਪੂਰੇ ਅਤੇ ਸਿਤਾਰ ਦੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਏ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਰੋਤੇ ਸਾਰੀ-ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਮੰਤਰ-ਮੁਗਧ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਹਰਿਵੱਲਭ ਜੀ ਅਤੇ ਆਰੰਭ
- ਸੰਸਥਾਪਕ: ਇਸ ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤ ਯੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉੱਘੇ ਧਰੁਪਦ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਹਰਿਵੱਲਭ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ।
- ਬਾਬਾ ਹਰਿਵੱਲਭ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਾਜਵਾੜਾ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਰਈਸ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤੁਲਜਾ ਗਿਰ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
- 1875 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਵਾਮੀ ਤੁਲਜਾ ਗਿਰ ਜੀ ਬ੍ਰਹਮਲੀਨ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਹਰਿਵੱਲਭ ਜੀ ਨੇ ਦੇਵੀ ਤਲਾਬ ਮੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਸਭਾ ਕੀਤੀ।
- 1885 ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਹਰਿਵੱਲਭ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਉਪਰੰਤ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੋਣਹਾਰ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਪੰਡਿਤ ਤੋਲਾਰਾਮ ਨੇ ਇਸ ਉਤਸਵ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਸੰਮੇਲਨ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤ ਮਾਰਤੰਡਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ
ਹਰਿਵੱਲਭ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ ਸਟੇਜ ਬਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਖੌਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਕੋਈ ਗਾਇਕ ਜਾਂ ਸਾਜ਼ਿੰਦਾ ਹਰਿਵੱਲਭ ਦੀ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਗਾਉਂਦਾ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲ 'ਉਸਤਾਦ' ਜਾਂ 'ਪੰਡਿਤ' ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ:
- ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ (ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ)
- ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਉਸਤਾਦ ਬਿਸਮਿੱਲਾਹ ਖ਼ਾਨ (ਸ਼ਹਿਨਾਈ ਨਵਾਜ਼)
- ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਪੰਡਿਤ ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ (ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣਾ ਗਾਇਕ)
- ਉਸਤਾਦ ਬੜੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ (ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ)
- ਉਸਤਾਦ ਅੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਉਸਤਾਦ ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ (ਤਬਲਾ ਮਾਰਤੰਡ)
- ਪੰਡਿਤ ਜਸਰਾਜ, ਪੰਡਿਤ ਹਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਚੌਰਸੀਆ, ਵਿਦੁਸ਼ੀ ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਅਮੋਨਕਰ ਅਤੇ ਵਿਦੁਸ਼ੀ ਗਿਰਜਾ ਦੇਵੀ।
ਸੰਮੇਲਨ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ
- ਕੋਈ ਟਿਕਟ ਨਹੀਂ (ਮੁਫ਼ਤ ਦਾਖ਼ਲਾ): ਪਿਛਲੇ 150 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰੋਤੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਟਿਕਟ ਨਹੀਂ ਲਈ ਜਾਂਦੀ। ਦੇਵੀ ਤਲਾਬ ਮੰਦਰ ਦੇ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਚਾਹ ਵਰਤਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਫ਼ੀਸ ਨਹੀਂ: ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸੁਪਰਸਟਾਰ ਕਲਾਕਾਰ, ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਫ਼ੀਸ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਹਰਿਵੱਲਭ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਸਮਾਧ ਅੱਗੇ ਸ਼ਰਧਾ ਵਜੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਮੁਫ਼ਤ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
- ਸਮਝਦਾਰ ਸਰੋਤੇ: ਹਰਿਵੱਲਭ ਦੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਰਖੂ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸਰੋਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਅਤੇ ਤਾਲ ਦੀਆਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧਰੋਹਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ
- ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਹਰਿਵੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਨੂੰ 'ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਉਤਸਵ' (National Festival) ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
- ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ 'ਹਰਿਵੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਅਕੈਡਮੀ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਵਾਦਨ ਦੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ (2001), ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਸ਼੍ਰੀ ਬਾਬਾ ਹਰਿਵੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਮਹਾਂਸਭਾ (2015), ਹਰਿਵੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ: 140 ਸਾਲਾ ਸੋਵੀਨਾਰ, ਜਲੰਧਰ।
- ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੁਮਾਰ ਚੌਬੇ (1977), Indian Music and Its Great Masters, New Delhi.