ਜਾਗੋ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ: ਵਿਆਹ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨ ਰਾਤ
ਮੁੱਖ ਨਿਚੋੜ: ਜਾਗੋ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਰਾਤਰੀ ਜਲੂਸ ਹੈ ਜੋ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਛੱਜ ਦੇ ਖੜਕੇ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਾਨਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮਾਣ, ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
1. ਜਾਗੋ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਉਤਪਤੀ
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਅੰਦਰ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਚੱਲਦੀਆਂ ਸਨ। ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣ ਅਤੇ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਲਈ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਗਾਗਰ 'ਤੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲ ਕੇ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਦੇ ਸਨ। 'ਜਾਗੋ' ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ 'ਜਾਗ੍ਰਿਤ' ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਜਾਗਣਾ' ਜਾਂ 'ਸੁਚੇਤ ਹੋਣਾ'।
---
2. ਜਾਗੋ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕਤਾ
- ਦੀਵਿਆਂ ਵਾਲੀ ਗਾਗਰ: ਤਾਂਬੇ ਜਾਂ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਗਾਗਰ ਨੂੰ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਗੋਟੇ, ਸ਼ੀਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਲੇਸਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਗਰ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਗੁੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਆਟੇ ਦੇ 5, 7 ਜਾਂ 9 ਦੀਵੇ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਅਤੇ ਰੂੰ ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਜਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਮਾਮੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਰੋਲ: ਸ਼ਗਨਾਂ ਦੀ ਜਾਗੋ ਮੁੰਡੇ ਜਾਂ ਕੁੜੀ ਦੀ ਸੱਕੀ ਮਾਮੀ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਮੀ ਜਾਗੋ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦੀ ਹੈ।
- ਜਾਗੋ ਦੀ ਡਾਂਗ (ਖੂੰਡੀ): ਜਾਗੋ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਹੋਈ ਲੱਕੜ ਦੀ ਡਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਘੁੰਗਰੂ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਮਾਰ ਕੇ ਲੈਅਮਈ ਛਣਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
---
3. ਛੱਜ ਕੁੱਟਣਾ ਅਤੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਭੰਨਣ ਦੀ ਰਸਮ
ਜਾਗੋ ਦੌਰਾਨ ਦੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਚਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਰਸਮਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ:
- ਛੱਜ ਕੁੱਟਣਾ: ਛੱਜ (ਜੋ ਅਨਾਜ ਛੱਟਣ ਵਾਲਾ ਕਾਨਿਆਂ ਦਾ ਸੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਨੂੰ ਡਾਂਗਾਂ ਜਾਂ ਘੋਟਣਿਆਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਤੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ-ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਛੱਜ ਦਾ ਉੱਚਾ ਖੜਕਾ ਬੁਰੀਆਂ ਰੂਹਾਂ, ਨਜ਼ਰ-ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਸ਼ਗਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭਜਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਭੰਨਣਾ / ਮੂਸਲ ਫੇਰਨਾ: ਪਿੰਡ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਚੁੱਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਛੋਹ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ ਖ਼ਰਮਸਤੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
---
4. ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਾਗੋ ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ (ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ)
ਜਾਗੋ ਕੱਢਣ ਵੇਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗੀਤ:
ਜਾਗੋ ਆਈ ਆ:
ਜਾਗੋ ਆਈ ਆ ਬਈ ਜਾਗੋ ਆਈ ਆ!
ਸੁੱਤੀਓ ਕੁੜੀਓ ਜਾਗੋ ਆਈ ਆ!
ਸ਼ਾਵਾ ਬਈ ਹੁਣ ਜਾਗੋ ਆਈ ਆ!
ਇਹਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਦੀਵੇ ਬਲਦੇ,
ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਮਲਦੇ,
ਜਾਗੋ ਆਈ ਆ ਬਈ ਜਾਗੋ ਆਈ ਆ!
ਲੱਲੋ ਲੱਲੋ ਹੋ ਗਈ ਬਈ:
ਲੱਲੋ ਲੱਲੋ ਹੋ ਗਈ ਬਈ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ,
ਨਾਨਕਿਆਂ ਦੀ ਜਾਗੋ ਆਈ ਬਈ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ!
ਮਾਮੇ ਨੇ ਦਿੱਤੇ ਵੀਰੇ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪਏ,
ਮਾਮੀ ਨੇ ਪਾਈ ਪੰਜਾਲੀ ਬਈ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ!
ਆਉਂਦੀ ਕੁੜੀਏ ਜਾਂਦੀ ਕੁੜੀਏ:
ਆਉਂਦੀ ਕੁੜੀਏ ਜਾਂਦੀ ਕੁੜੀਏ,
ਚੱਕ ਲਿਆ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗਾਗਰ।
ਗਾਗਰ ਉੱਤੇ ਦੀਵਾ ਬਲਦਾ,
ਚਾਨਣ ਹੋ ਗਿਆ ਸਾਰੇ ਆਲਮ!
---
5. ਸਮਕਾਲੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਾਗੋ ਦਾ ਬਦਲਦਾ ਸਰੂਪ
ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗੋ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਕੱਚੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮੈਰਿਜ ਪੈਲੇਸਾਂ, ਬੈਂਕੁਇਟ ਹਾਲਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਟੇਜਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਰਵਾਇਤੀ ਆਟੇ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਬੈਟਰੀ ਅਤੇ ਐੱਲ.ਈ.ਡੀ. (LED) ਲਾਈਟਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਗੋ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ। ਪਰ ਜਾਗੋ ਦਾ ਮੂਲ ਜੋਸ਼, ਨਾਨਕਿਆਂ ਦਾ ਮਾਣ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਅੱਜ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਅਮਰ ਹੈ।