ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀਆਂ: ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਰੂਪ
ਮੁੱਖ ਨਿਚੋੜ: ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਮਨ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਉਪਜ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਲਮ ਜਾਂ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਦੇ, ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਸੀਨਾ-ਬ-ਸੀਨਾ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਧੜਕਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
1. ਬੋਲੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਰੂਪ-ਵਿਧਾਨ
ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ, "ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਛੋਟਾ ਗੀਤ-ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਭਾਵ, ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜਾਂ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਚਮਤਕਾਰੀ ਲੈਅ ਵਿੱਚ ਪਰੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
- ਨਿੱਕੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ (ਇਕ-ਤੁਕੀਆਂ): ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਤੁਕ ਤੁਕਾਂਤ ਮਿਲਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਤੁਕ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਕਥਨ ਜਾਂ ਭਾਵ ਛੁਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੀਬਰ ਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- ਲੰਮੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ (ਬਹੁ-ਤੁਕੀਆਂ): ਇਹ ਬੋਲੀਆਂ ਲੰਮੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿੱਧੇ ਜਾਂ ਭੰਗੜੇ ਦੇ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਣਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰਲੀ ਤੁਕ (ਤੋੜਾ) 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਰਲ ਕੇ ਤਾੜੀਆਂ ਤੇ ਧਮਾਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
---
2. ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ: ਨਾਨਕੇ ਅਤੇ ਦਾਦਕੇ ਦੀ ਨੋਕ-ਝੋਕ
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕਿਆਂ (ਮਾਮੇ-ਮਾਮੀਆਂ) ਅਤੇ ਦਾਦਕਿਆਂ (ਚਾਚੇ-ਤਾਏ, ਭੂਆ-ਫੁੱਫੜ) ਵਿਚਕਾਰ ਬੋਲੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੜਵਾਹਟ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਨਕੇ-ਦਾਦਕੇ ਬੋਲੀਆਂ:
ਨਾਨਕਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਾਦਕਿਆਂ ਨੂੰ:
ਨਾਨਕਿਆਂ ਨੇ ਰਿੱਧੀ ਖੀਰ,
ਦਾਦਕਿਆਂ ਨੇ ਖਾਧੀ ਨਾ।
ਪਿੱਛੋਂ ਝਾਕਣ ਕੱਢ ਕੇ ਚੀਰ,
ਦਾਦਕਿਆਂ ਨੇ ਖਾਧੀ ਨਾ!
ਦਾਦਕਿਆਂ ਦਾ ਜਵਾਬ:
ਨਾਨਕਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵੜ ਗਏ ਕੁੱਤੇ,
ਮਾਮੀਆਂ ਲੁਕ ਗਈਆਂ ਕੋਠੇ ਉੱਤੇ।
ਦਾਦਕਿਆਂ ਨੇ ਡਾਂਗਾਂ ਫੇਰੀਆਂ,
ਮਾਮੀਆਂ ਰੋਵਣ ਬੈਠ ਹਨੇਰੀਆਂ!
---
3. ਗਿੱਧੇ ਦੀਆਂ ਸਦਾਬਹਾਰ ਨਿੱਕੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ (ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ)
ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਧਮਕ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਨਿੱਕੀ ਬੋਲੀ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ:
ਬਾਰੀ ਬਰਸੀ ਖੱਟਣ ਗਿਆ ਸੀ:
ਬਾਰੀ ਬਰਸੀ ਖੱਟਣ ਗਿਆ ਸੀ,
ਖੱਟ ਕੇ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ।
ਬਈ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਨੱਚ ਲੈ,
ਅਸੀਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਸ਼ੌਕ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ!
ਕਾਲਾ ਡੋਰੀਆ:
ਕਾਲਾ ਡੋਰੀਆ ਕੁੰਡੇ ਨਾਲ ਅੜਿਆ ਈ ਓਏ,
ਕੇ ਛੋਟਾ ਦੇਵਰਾ ਭਾਬੀ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਈ ਓਏ!
ਸੋਨੇ ਦੀ ਤਵੀਤੜੀ:
ਲੱਡੂ ਖਾ ਕੇ ਤੁਰਦੀ ਬਣੀ,
ਮੇਰੇ ਵੀਰੇ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ!
---
4. ਗਿੱਧੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੰਮੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ (ਤੋੜੇ ਵਾਲੀਆਂ)
ਲੰਮੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਸੁਭਾਅ, ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਚਿਤਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:
ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ:
ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ, ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਮੋਗਾ।
ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧ ਸੁਣੀਂਦਾ, ਬੜਾ ਹੀ ਸੁਣਦੇ ਜੋਗਾ।
ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਖੂੰਡੀ, ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਚੋਗਾ।
ਨੱਚਦੀ ਮੇਲਣ ਦਾ...
ਨੱਚਦੀ ਮੇਲਣ ਦਾ, ਲੱਕ ਪਤਲਾ ਦਿਲ ਮੋਗਾ!
ਜੇਠ ਚੱਲਿਆ ਨੌਕਰੀ:
ਜੇਠ ਮੇਰੇ ਨੇ ਊਠ ਲੱਦਿਆ, ਲੱਦਿਆ ਲੂਣ ਤੇ ਤੇਲ।
ਤੁਰਦਾ ਤੁਰਦਾ ਪਿੱਛੇ ਨੂੰ ਝਾਕੇ, ਜਿਉਂ ਲੰਘਦੀ ਕੋਈ ਰੇਲ।
ਬਈ ਜੇਠ ਤੁਰ ਗਿਆ ਨੀ...
ਜੇਠ ਤੁਰ ਗਿਆ, ਸੁੰਨਾ ਕਰ ਗਿਆ ਵੇਹੜਾ!
---
5. ਖੇਤਰੀ ਵੰਨਗੀਆਂ: ਮਾਲਵਾ, ਮਾਝਾ ਅਤੇ ਦੋਆਬਾ
- ਮਾਲਵੇ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ: ਮਾਲਵੇ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਤੁਕਾਂਤ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਠੇਠ ਮਲਵਈ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ (ਜਿਵੇਂ: 'ਬਈ', 'ਲੋਕੋ', 'ਜਵਾਨੋ') ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- ਮਾਝੇ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ: ਮਾਝੇ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਤਿੱਖੀਆਂ, ਚੰਚਲ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਗਿੱਧੇ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਦੋਆਬੇ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ: ਦੋਆਬੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੇਸ ਗਏ ਪਤੀਆਂ (ਐੱਨ.ਆਰ.ਆਈ. ਵਿਰਹਾ) ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵਧੇਰੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
---
6. ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ
ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਦੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਤੀਆਂ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸੱਸ, ਜੇਠ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਦਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਹਾਸ-ਵਿਅੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕਥਾਰਸਿਸ (Catharsis) ਸੀ।