ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ

ਸਿੱਠਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅੰਗਮਈ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੜਕੀ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜੰਞ, ਕੁੜਮਾਂ, ਲਾੜੇ ਅਤੇ ਵਿਚੋਲੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀ ਨੋਕ-ਝੋਕ ਅਤੇ ਹਾਸ-ਠੱਠੇ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿਕ ਚੋਟਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਦੋਵਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿਚਲਾ ਓਪਰਾਪਣ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੁਹਾਗ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਕੰਨਿਆ ਦੇ ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਭਾਵਪੂਰਤ ਗੀਤ-ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਅਥਾਹ ਪਿਆਰ, ਬਾਬਲ ਅੱਗੇ ਦਿਲ ਦੇ ਵਲਵਲੇ, ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਅਤੇ ਵਿਦਾਇਗੀ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਘੋੜੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਲਾੜੇ (ਮੁੰਡੇ) ਦੇ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਮਾਣ, ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਵਾਇਤੀ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾੜੇ ਦੀ ਸਿਹਰਾਬੰਦੀ, ਸੁਰਮਾ ਪਾਉਣ, ਘੋੜੀ ਚੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਂ-ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਸਨੇਹ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਦੰਦ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਕਾਦਰਯਾਰ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਇਹ ਕਿੱਸਾ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਪੂਰਨ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਚਰਿੱਤਰ, ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਲੂਣਾ ਦੇ ਕਾਮ-ਵਿਦਰੋਹ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੇ ਜੋਗ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲੋਕ-ਮਨ ਦੀ ਤੀਖਣ ਸੂਝ, ਕਲਪਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ, ਕਾਵਿਕ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਪਰਖ ਦਾ ਅਮੁੱਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹਨ, ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪੇਂਡੂ ਬੈਠਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਲ-ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬੋਧਿਕ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਾਧਨ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬੀ ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਰੂਹ ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ-ਤਜਰਬੇ ਦਾ ਸੰਘਣਾ ਨਿਚੋੜ ਹਨ, ਜੋ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪਤਾ, ਤਿੱਖਾਪਨ, ਵਿਅੰਗ ਅਤੇ ਅਮੁੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਉਹ ਅਣਖੀਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਰਮਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਟੈਕਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਰੁੱਧ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਕਾਜ ਰਚਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਅਮਰ ਬਣਾਇਆ।

ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿਰਮੌਰ ਪ੍ਰੀਤ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਹੈ। 1766 ਈ. ਵਿੱਚ ਸੂਫ਼ੀ ਸ਼ਾਇਰ ਸੱਯਦ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਇਹ ਕਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਰਹਿਤਲ, ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਧੜਕਦਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਕੋਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਵੇਕਲੀ ਅਤੇ ਦਰਦਨਾਕ ਦੁਖਾਂਤਕ ਪ੍ਰੀਤ ਕਥਾ ਹੈ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਲੋਕ-ਕਵੀ ਪੀਲੂ ਵੱਲੋਂ ਸੱਦ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਇਹ ਕਿੱਸਾ ਮਿਰਜ਼ੇ ਦੀ ਅਜਿੱਤ ਬਹਾਦਰੀ, ਬੱਕੀ ਘੋੜੀ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਦਵੰਦ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।