ਭੂਮਿਕਾ
ਜਾਗੋ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜੀਵੰਤ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਰੰਗੀਨ ਉਤਸਵ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਨਾਨਕੇ ਮੇਲ (ਮਾਮੇ-ਮਾਮੀਆਂ) ਢੁੱਕਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਇੱਕ ਰਾਤ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਛਾਵੇਂ ਜਾਗੋ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਗੋ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ 'ਜਾਗਦੇ ਰਹੋ' ਜਾਂ 'ਜਾਗਣਾ'। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਰਸਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ।
ਜਾਗੋ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ
- ਗਾਗਰ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ: ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਗਾਗਰ ਉੱਪਰ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਗੋਟੇ, ਸ਼ੀਸ਼ੇ, ਫੁੰਮਣ ਅਤੇ ਕੌਡੀਆਂ ਸਜਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਆਟੇ ਦੇ ਦੀਵੇ: ਗਾਗਰ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਕੰਢਿਆਂ 'ਤੇ ਗੁੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਆਟੇ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਣਾ ਕੇ ਟਿਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਰੂੰ ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਜਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਲਾਟ ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਜਾਗੋ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਲੌਕਿਕ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਜਾਦੂਈ ਰੂਪ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।
- ਵੱਡੀ ਮਾਮੀ ਜਾਂ ਘਰ ਦੀ ਸਿਆਣੀ ਮੁਟਿਆਰ ਗਾਗਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਖੜਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਸੋਟੀ (ਜਿਸ 'ਤੇ ਘੁੰਗਰੂ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ) ਫੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗੋ ਦਾ ਜਲੂਸ
- ਢੋਲ ਦੇ ਡੱਗੇ 'ਤੇ ਜਾਗੋ ਦਾ ਜਲੂਸ ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਸੱਥਾਂ ਅਤੇ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
- ਨਾਨਕਿਆਂ ਅਤੇ ਦਾਦਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੋਲੀਆਂ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ:
- "ਜੱਟੀ ਚੱਲੀ ਮੁਰੱਬਿਆਂ ਵਾਲੀ, ਲੰਘਦੀ ਨੇ ਮਾਰੇ ਲਸ਼ਕਾਰੇ..."
- "ਜਾਗੋ ਆਈ ਆ, ਬਈ ਹੁਣ ਜਾਗੋ ਆਈ ਆ! ਸੁੱਤੀਓ ਕੁੜੀਓ ਜਾਗੋ ਆਈ ਆ, ਲੋਰੀ ਦੇ ਕੇ ਸੌਂ ਨਾ ਜਾਣਾ, ਜਾਗੋ ਆਈ ਆ!"
- ਪਿੰਡ ਦੇ ਜਿਸ ਘਰ ਮੂਹਰੇ ਜਾਗੋ ਰੁਕਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਘਰ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਨਕਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੀਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਗਨ ਵਜੋਂ ਗੁੜ ਜਾਂ ਪੈਸੇ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਛੱਜ ਕੁੱਟਣਾ: ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰੰਗ
- ਜਾਗੋ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਾਦਕਿਆਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ 'ਛੱਜ ਕੁੱਟਿਆ' ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਣਕ ਛਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੀਲਾਂ ਦੇ ਛੱਜ ਨੂੰ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਤੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਦਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਇਹ ਰਸਮ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੱਬੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਝਿਜਕ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਜਾਗੋ ਵਿਆਹ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੇ ਲਗਜ਼ਰੀ ਬੈਂਕੁਇਟ ਹਾਲਾਂ ਅਤੇ ਡੀਜੇ ਨਾਈਟਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਕਰਸ਼ਣ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੈਨੇਡਾ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹ ਜਾਗੋ ਦੀ ਧਮਾਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (2004), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ।
- ਡਾ. ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ (1988), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ: ਵਿਆਹ ਦੇ ਗੀਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ (2006), ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ.