ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ: ਲਾੜੇ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਪਰੀਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਹਾਸ-ਵਿਅੰਗ
ਮੁੱਖ ਨਿਚੋੜ: ਛੰਦ ਪਰਾਗਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਉਹ ਨਿਵੇਕਲੀ ਰੀਤ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲਾੜੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰ-ਜਵਾਬੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰੁਚੀ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਲੀਆਂ ਦੇ ਹਾਸੇ-ਠੱਠੇ ਅੱਗੇ ਲਾੜਾ ਜਦੋਂ ਤੁਕਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਛੰਦ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿਚਲਾ ਅਜਨਬੀਪਣ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
1. ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਨਿਰੁਕਤੀ
- ਛੰਦ: ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਕਾਂਤ-ਯੁਕਤ ਕਾਵਿ-ਟੋਟੇ ਨੂੰ ਛੰਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਪਰਾਗਾ: 'ਪਰਾਗਾ' ਸ਼ਬਦ ਭੜੋਲੀ ਜਾਂ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਭੁੰਨਣ ਲਈ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦੇ ਮੇਚੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਥਾਲੀ ਜਾਂ ਛੰਨੇ ਨੂੰ 'ਪਰਾਗਾ' ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ-ਛੰਦ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਲੋਕ-ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਛੰਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇਸ ਸਥਾਈ ਤੁਕ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:
"ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਆਈਏ ਜਾਈਏ, ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ..."
---
2. ਰਸਮ ਦਾ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ
ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਜਾਂ ਫੇਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਲਾੜਾ ਆਪਣੀ ਵਹੁਟੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਲੀਆਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਜਾਂ ਲਾਲ ਰਿਬਨ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰਾਹ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਸਾਲੀਆਂ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ: "ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਜੀਜਾ ਜੀ ਛੰਦ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ, ਅਸੀਂ ਬੂਹਾ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹਣਾ!"
- ਲਾੜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਰਬਾਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਦੋਸਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਛੰਦ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।
- ਲਾੜਾ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਸੱਸ, ਸਹੁਰੇ, ਸਾਲੀਆਂ, ਸਾਲੇਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਸਾਥਣ (ਲਾੜੀ) ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਛੰਦ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
---
3. ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਵਾਇਤੀ ਛੰਦ (ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ)
ਸੱਸ ਅਤੇ ਸਹੁਰੇ ਦੇ ਆਦਰ ਵਿੱਚ ਛੰਦ:
ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਆਈਏ ਜਾਈਏ, ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਥਾਲੀ।
ਸੱਸ ਮੇਰੀ ਸੁਲੱਖਣੀ, ਸਹੁਰਾ ਕਰੇ ਰਖਵਾਲੀ।
ਸਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਵਿਅੰਗ:
ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਆਈਏ ਜਾਈਏ, ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਖਿੱਲਾਂ।
ਸਾਲੀਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ, ਜਿਉਂ ਬਾਗ਼ੀਂ ਟਹਿਕਣ ਗੁਲਾਬ ਦੀਆਂ ਖਿੱਲਾਂ!
ਵਹੁਟੀ (ਜੀਵਨ ਸਾਥਣ) ਬਾਰੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਛੰਦ:
ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਆਈਏ ਜਾਈਏ, ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਪਾਨ।
ਤੁਹਾਡੀ ਭੈਣ ਮੈਂ ਵਿਆਹ ਕੇ ਲੈ ਚੱਲਿਆ, ਜਿਹੜੀ ਮੇਰੀ ਜਾਨ!
ਹਾਸ-ਰਸੀ ਛੰਦ (ਲਾੜੇ ਵੱਲੋਂ ਛੇੜਛਾੜ):
ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਆਈਏ ਜਾਈਏ, ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਕੱਦੂ।
ਸਾਲੀਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਪਰੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਸਾਲਾ ਮੇਰਾ ਡੱਡੂ!
---
4. ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਮਹੱਤਵ
- ਝਿਜਕ ਤੋੜਨਾ (Ice-Breaking): ਵਿਆਹ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਰਸਮ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਹਲਕਾ-ਫੁਲਕਾ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਗਵਾਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
- ਲਾੜੇ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ: ਲਾੜਾ ਗੁੱਸੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਹਾਸੇ-ਠੱਠੇ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਬਰ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
- ਸਾਲੀ-ਜੀਜੇ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ: ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਜੇ ਅਤੇ ਸਾਲੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਮਿੱਠੀ ਮਸਤੀ ਅਤੇ ਆਦਰ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਖਰ ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਦੀ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।