ਭੂਮਿਕਾ
ਜਿਊਣਾ ਮੌੜ (Jeona Maur) ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਲੋਕ-ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੁਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਰੁੱਧ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੀ ਅਣਖ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਿਆ। ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਜਿਊਣੇ ਮੌੜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਡਾਕੂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਦਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦਾ ਮਸੀਹਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪਰਮ ਭਗਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਵੀਸ਼ਰੀਆਂ, ਕਿੱਸੇ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਬੇਹੱਦ ਮਕਬੂਲ ਹਨ।
ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਨ ਮੌੜ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ
- ਜਿਊਣਾ ਮੌੜ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮੌੜ ਨਾਬਲ ਦੇ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਤ ਜੱਟ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।
- ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਕਿਸ਼ਨ ਮੌੜ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨੇਕ, ਤਕੜੇ ਜੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ-ਸੇਵੀ ਇਨਸਾਨ ਸੀ। ਕਿਸ਼ਨ ਮੌੜ ਗ਼ਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਸੀ।
- ਪਿੰਡ ਦੇ ਗ਼ਦਾਰ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਖ਼ਬਰ ਅਹਿਮਦ ਡੋਗਰ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਿਸ਼ਨ ਮੌੜ ਵਿਰੁੱਧ ਝੂਠਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦਰਜ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਕੇ ਕਿਸ਼ਨ ਮੌੜ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
- ਜਦੋਂ ਭਰਾ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਘਰ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਜਿਊਣੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ ਕਿ ਉਹ ਅਹਿਮਦ ਡੋਗਰ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਏਗਾ।
ਬਾਗ਼ੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਡੋਗਰ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ
- ਜਿਊਣਾ ਮੌੜ ਨੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਲਏ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਗੁਪਤ ਡੇਰਾ ਬਣਾ ਲਿਆ।
- ਉਸਨੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਅਮੀਰ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਖ਼ਜ਼ਾਨਿਆਂ 'ਤੇ ਧਾਵੇ ਬੋਲੇ ਅਤੇ ਲੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਧਨ ਗ਼ਰੀਬ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਵੰਡਿਆ।
- ਜਿਊਣੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਤਲ ਅਹਿਮਦ ਡੋਗਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਲਲਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਰੇਆਮ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦਾ ਬਦਲਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ:
*"ਮੌੜਾਂ ਦਾ ਜਿਊਣਾ ਆ ਗਿਆ, ਲੈਣ ਬਦਲਾ ਭਰਾ ਦਾ ਓਏ!
ਡੋਗਰਾ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਵੈਰੀ ਮੇਰੇ ਸਾਹਾਂ ਦਾ ਓਏ!"*
ਮਾਤਾ ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਛਤਰ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ
ਜਿਊਣਾ ਮੌੜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪਹਿਲੂ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਾਤਾ ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੀ ਅਗਾਧ ਸ਼ਰਧਾ ਸੀ:
- ਜਿਊਣਾ ਹਰ ਔਖੀ ਮੁਹਿੰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
- ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਭਰਾ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮਾਤਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਛਤਰ ਚੜ੍ਹਾਏਗਾ।
- ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਜਿਊਣਾ ਸਾਧੂ ਦਾ ਭੇਸ ਬਣਾ ਕੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਮਾਤਾ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਭਾਰੀ ਛਤਰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਚਕਮਾ ਦੇ ਕੇ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ।
ਜਿਊਣੇ ਦਾ ਅੰਤ
- ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਿਊਣੇ ਮੌੜ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਪੂਰੇ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟੁਕੜੀਆਂ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤੀਆਂ।
- ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪੁਲਿਸ ਮੁਠਭੇੜ ਦੌਰਾਨ ਜਿਊਣਾ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਿਆ। ਲੋਕ-ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਊਣੇ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਹੱਥੋਂ ਜ਼ਿੰਦਾ ਫੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ।
- ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਲੋਕ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਢੱਡ-ਸਾਰੰਗੀ 'ਤੇ ਜਿਊਣੇ ਮੌੜ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਗੌਰਵ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
- ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ (1900), ਕਿੱਸਾ ਜਿਊਣਾ ਮੌੜ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ।
- ਡਾ. ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ (1988), ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਲੇਰ (1975), ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਸੂਰਮੇ, ਲੁਧਿਆਣਾ।