ਭੂਮਿਕਾ
ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ (Kanhaiya Misl) 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ, ਸੂਝਵਾਨ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਪੱਖੋਂ ਦਲੇਰ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ 'ਕਾਨ੍ਹਾ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਇਸ ਮਿਸਲ ਨੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਬਟਾਲਾ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦਬਦਬਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮਿਸਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਂਗਲ ਫੜ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ।
ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਦਾ ਉਭਾਰ
ਇਸ ਮਿਸਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ (1712-1793) ਨੇ ਕੀਤੀ:
- ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਅਤੇ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਕਸਬੇ ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਅਤੇ ਬਟਾਲਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ।
- ਜੈ ਸਿੰਘ ਬੜੇ ਉੱਚੇ ਇਖ਼ਲਾਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਬਹਾਦਰੀ ਵਾਲੇ ਜਰਨੈਲ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਿੰਘਪੁਰਾ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਝੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਇਆ।
ਕਾਂਗੜਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਿੱਤ (1783 ਈ.)
ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਕਾਂਗੜਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਜਿੱਤ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਗਵਰਨਰ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ:
- 1783 ਵਿੱਚ ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਨੇ ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ।
- ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੀ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨਾਲ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰਨ 'ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਸਮੂਹ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ (ਜੰਮੂ, ਨੂਰਪੁਰ, ਚੰਬਾ, ਕੋਟਲਾ) ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਖ਼ਰਾਜ ਅਦਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।
ਅਚੱਲ ਬਟਾਲਾ ਦੀ ਜੰਗ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ
1785 ਵਿੱਚ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ ਦੌਰਾਨ ਅਚੱਲ ਬਟਾਲਾ ਵਿਖੇ ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ (ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ) ਅਤੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ (ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ) ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਹੋਇਆ:
- ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹੋਣਹਾਰ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਬੁੱਢੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੱਕ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।
- ਪਰ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਇੱਕ ਅਦੁੱਤੀ ਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੀ। ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਸ਼ਤਰੰਜ ਦੀ ਮਾਹਿਰ ਖਿਡਾਰੀ ਸੀ।
- ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੇ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇਕਲੌਤੀ ਧੀ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ 5 ਸਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ।
ਲਾਹੌਰ ਫ਼ਤਹਿ (1799) ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਕੌਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ
1793 ਵਿੱਚ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਣੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਮੁਖੀ ਬਣੀ:
- ਜਦੋਂ 1799 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਨੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਸੱਦਾ ਭੇਜਿਆ, ਤਾਂ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।
- ਸਦਾ ਕੌਰ ਆਪਣੀ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਲੜੀ। ਉਸਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਗੇਟ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹਵਾਏ ਅਤੇ 7 ਜੁਲਾਈ 1799 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਵਾਇਆ।
- ਅਗਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਕਸੂਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੂਰੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
ਵਿਰਾਸਤ
ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇਹ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਕੇਵਲ ਘਰਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਜੰਗਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਣੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ 'ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਕਿੰਗਮੇਕਰ' (Kingmaker of the Sikh Empire) ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਭਗਤ ਸਿੰਘ (1993), A History of the Sikh Misals, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ (1965), ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਪਟਿਆਲਾ।
- Jean-Marie Lafont (2002), Maharaja Ranjit Singh: Lord of the Five Rivers, Oxford University Press.