ਭੂਮਿਕਾ
ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ (1917–2012 ਈ.) ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਉਹ ਸਿਰਮੌਰ ਕਲਮਕਾਰ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਪੰਜਾਬੀ, ਉਰਦੂ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ-ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਦੁੱਗਲ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਪੋਠੋਹਾਰੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਅਤੇ ਸਿਗਮੰਡ ਫ਼ਰਾਇਡ ਦੇ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਸਿੰਜ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਉਚਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਨੀਤੀ-ਘਾੜੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵੀ ਸਨ।
ਜਨਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ
- ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਮਾਰਚ 1917 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਧੰਮਿਆਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ (ਪੋਠੋਹਾਰ ਖਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਸ. ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫ਼ਾਰਮਨ ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ (ਐੱਫ਼.ਸੀ.) ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਐੱਮ.ਏ. (ਆਨਰਜ਼) ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
- ਪੋਠੋਹਾਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਝਰਨੇ ਅਤੇ ਪੋਠੋਹਾਰੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਸੇਵਾਵਾਂ
ਦੁੱਗਲ ਜੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਰਹੇ:
- 1942 ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ (AIR) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਰਹੇ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੂਚਨਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
- ਉਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ (NBT) ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ।
- 1997 ਤੋਂ 2003 ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਕਥਾ-ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਯਥਾਰਥ
ਦੁੱਗਲ ਨੇ 24 ਨਾਵਲ, 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਜਨਾਂ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ:
- ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਛੋਹਾਂ: ਦੁੱਗਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਦੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਾਮੁਕ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ।
- ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ:
- ਸਵੇਰ ਸਾਰ (1942)
- ਪਿੱਪਲ ਪੱਤੀਆਂ (1949)
- ਇੱਕ ਛਿੱਟ ਚਾਨਣ ਦੀ (1963) – ਇਸ ਰਚਨਾ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1965 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।
- ਕੁੜੀ ਕਹਾਣੀ ਕਰਦੀ ਗਈ
- ਤਰਕਾਲਾਂ ਵੇਲੇ
- ਨਾਵਲਕਾਰੀ:
- ਆਂਦਰਾਂ (1948): ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਦਰਦ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਨਾਵਲ।
- ਨਹੁੰ ਤੇ ਮਾਸ: ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਵੰਡ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦਾ ਮਾਰਮਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ।
- ਹਾਲ ਮੁਰੀਦਾਂ ਦਾ (1989): ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ।
- ਮਾਂ ਪਿਓ ਜਾਏ: ਤਿੰਨ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਗਲਪ ਲੜੀ।
ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਯੋਗਦਾਨ
- ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਚਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ।
ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ
- ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ (1988) – ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਉੱਚਤਮ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ।
- ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (1965)
- ਸੋਵੀਅਤ ਲੈਂਡ ਨਹਿਰੂ ਪੁਰਸਕਾਰ (1981)
- ਗਾਲਿਬ ਅਵਾਰਡ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਲਈ।
ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ
- ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ 26 ਜਨਵਰੀ 2012 ਨੂੰ 94 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਧਰਮਪਾਲ ਸਿੰਗਲ (1985), ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ ਦਾ ਗਲਪ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ (1986), A History of Panjabi Literature, Patiala.
- ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ (1995), ਕਿਸ ਪਹਿ ਖੋਲ੍ਹੀ ਗੰਠੜੀ (ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ), ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ.